चिखल गुट्टा: काळजाचा राजा ‘सोन्या’ आणि दहा वर्षांची अविस्मरणीय गाथा

कोल्हापूरच्या रांगड्या मातीतला, चिखल गुट्टा… हा नुसता खेळ नाही, तर तो आहे अनेक पिढ्यांचा श्वास, लाखो लोकांची आस्था आणि काही निवडक नावांची जाज्वल्य ओळख. या मातीला अक्षरशः सोन्याचा इतिहास बहाल करणाऱ्या अशाच काही माणसांची आणि त्यांच्या जिवाभावाच्या सोबत्यांची ही कथा आहे – अत्यंत भावनिक आणि काळजाला हात घालणारी!

दहा वर्षांचा सम्राट: कै. आनंदा आबा काशिदकर (केळेवाडी, भुदरगड) आणि त्यांचा ‘सोन्या’!या कथेतला खरा ‘काळजाचा राजा’ आणि ‘वेगाचा बादशाह’ म्हणजे भुदरगड तालुक्यातील केळेवाडी या छोट्या गावातले, कै. आनंदा आबा काशिदकर यांचा लाडका बैल ‘सोन्या’! या ‘सोन्या’ने दहा वर्षे या माळरानावर राज्य केलं. तो नुसता बैल नव्हता, तर तो कै. आनंदा आबा काशिदकर यांच्या जगण्याचं सार होता. एका छोट्या गावात राहून, स्वतःच्या मेहनतीच्या बरावर त्यांनी निर्माण केलेला हा ‘वादळ’ होता.

दहा वर्षांचा प्रवास… विचार करा, एका माणसाने आपल्या मुलाप्रमाणे जपलेल्या या ‘सोन्या’वर किती जीव ओतला असेल! स्वतःच्या लेकराला ‘सोन्या’ म्हणावं, तितक्याच मायेने आनंदा आबा काशिदकर त्याला हाक मारायचे. प्रत्येक शर्यतीच्या आधी आनंदा आबा काशिदकर जेव्हा त्याच्या मानेवरून हात फिरवायचे, तेव्हा तो नुसता स्पर्श नसायचा, तो असायचा कृतज्ञतेचा आणि अपार मायेचा संवाद. समालोचक जेव्हा त्या बैलाचं वर्णन ‘दहा वर्षांचा सम्राट सोन्या’ म्हणून करायचे, तेव्हा आनंदा आबा काशिदकर यांच्या डोळ्यात अश्रू जमायचे. ते अश्रू गर्वाचे नसायचे, तर ते होते त्या अतूट सोबतीच्या, आणि त्या नात्याच्या पवित्र आठवणींचे!कै. आनंदा आबा काशिदकर यांचा हा ‘वाघ’ धावला नाही, तर तो उडला! प्रत्येक वेळी चिखलाचे फवारे उडवून जेव्हा तो अंतिम रेषा पार करायचा, तेव्हा तो फक्त रेकॉर्ड तोडायचा नाही, तर आनंदा आबा काशिदकर यांच्या काळजावरची चिंता मिटवायचा. केळेवाडी गावाचं नाव महाराष्ट्राच्या नकाशावर कोरण्याचं श्रेय या ‘सोन्या’ला आणि कै. आनंदा आबा काशिदकर यांच्या निस्सीम प्रेमाला जातं. आजही, जेव्हा ‘सोन्या’चं नाव घेतलं जातं, तेव्हा कै. आनंदा आबा काशिदकर यांच्या आठवणीने प्रत्येक शर्यत शौकीन गहिवरून जातो.

साथीदार आणि निष्ठा: प्रशांत सुतार आणि गुणाजी धडाम कै. आनंदा आबा काशिदकर यांच्या या ‘सम्राट सोन्या’ला वेळोवेळी तोलामोलाची साथ मिळाली. सुरुवातीला प्रशांत भिकाजी सुतार यांचा बैल या ‘सोन्या’च्या जोडीला धावला. ही केवळ दोन बैलांची जोडी नव्हती, तर दोन शेतकऱ्यांच्या आत्मविश्वासाची युती होती. नंतर साथ मिळाली गुणाजी रामू धडाम यांच्या बैलाची.या मालकांनी आपल्या बैलांना केवळ शर्यतीसाठी तयार केलं नाही, तर त्यांनी आपल्या ‘मित्रा’च्या जोडीदाराला आपला मानला. एकाचा वेग कमी पडला तर दुसऱ्याने ताकद लावायची… हे केवळ बैलांमधील सामंजस्य नव्हतं, तर ते या तीनही शेतकऱ्यांच्या काळजातील एकोपा होता. या दोन साथीदारांनी ‘सोन्या’च्या नावाचा दबदबा टिकवून ठेवण्यात मोलाची भूमिका बजावली, आणि म्हणूनच ही मैत्री, ही निष्ठा आजही वंदनीय आहे.

गुट्टा पटू: विठोबा ठकेकर, भरत तेजम आणि ‘सुट्टी मेकर’ गणेश सुतार या शौर्यकथेतील खरे हिरो म्हणजे गुट्टा पटू – विठोबा ठकेकर, भरत तेजम आणि त्यांचे साथीदार, ‘सुट्टी मेकर’ गणेश सुतार. हे नुसते गुट्ट्यावर बसणारे लोक नाहीत, हे त्या बैलांचे ‘सारथी’ आहेत, त्यांचे संरक्षक आहेत.गुट्ट्यावर बसून, कमरेएवढ्या चिखलात, ‘सोन्या’सारख्या वादळाला तोलून धरणं म्हणजे साधं काम नाही. त्यांचा प्रत्येक निर्णय, प्रत्येक हाक, बैलाच्या जीविताला आणि मालकाच्या स्वप्नाला जोडलेली असते. विठोबा ठकेकर आणि भरत तेजम जेव्हा गुट्ट्यावर स्वार व्हायचे, तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावरचा आत्मविश्वास मालकांना धीर द्यायचा.आणि ‘सुट्टी मेकर’ गणेश सुतार… त्यांच्या हाकेत आणि हाताच्या इशाऱ्यात एक जादू होती! त्यांच्यासाठी हा खेळ म्हणजे केवळ स्पर्धा नसून, ती बैलांवरची मायेची जबाबदारी होती. सोन्यासारख्या बैलाला हाताळणे हे त्यांच्यासाठी शौर्याचे आणि अभिमानाचे काम होते.हा खेळ म्हणजे काळजाचा ठेवाआजही, जेव्हा जुन्या आठवणी काढल्या जातात, तेव्हा केळेवाडीचे कै. आनंदा आबा काशिदकर यांचा लाडका ‘सोन्या’, प्रशांत सुतार आणि गुणाजी धडाम यांचे निष्ठावान सोबती, आणि गुट्टा पटू विठोबा, भरत, गणेश सुतार यांच्या शौर्याचे किस्से ऐकून डोळे पाणावतात.हा खेळ म्हणजे फक्त धावपळ नव्हती, तर ती होती शेतकऱ्याची निष्ठा, पशुधनावरची त्याची असीम माया आणि गुट्टा पटूंची अफाट जिद्द! या सर्वांनी मिळून ‘चिखल गुट्टा’ला महाराष्ट्राच्या मातीत एक अमर भावनात्मक वारसा दिला आहे. हा विषय केवळ मातीचा नाही, तर तो या सर्व निष्ठावान जीवांच्या काळजाचा ठेवा आहे.

🖊️ जोतिराम बाबु शिंदे