शाळेच्या बाकावर ढ… पण महाराष्ट्राच्या काळजात ‘किंगमेकर’! पळसगावच्या जनार्दन घाडगे नावाचा नादखुळा इतिहास!

[ विशेष वृतांत: रुरलस्टोरी.इन ]

लेखक: जोतीराम बाबु शिंदे

तुमच्या नशिबावर कुणी कितीही लाल पेनाने ‘नापास’चा शिक्का मारू द्या रं भावांनो, जर काळजात काहीतरी करून दाखवायची जिद्द जिवंत असेल ना, तर एक दिवस हा अख्खा महाराष्ट्र तुमच्या कर्तृत्वाला कपाळभरून सॅल्यूट ठोकल्याशिवाय राहत नाही!हा लेख वाचण्यापूर्वी एक गोष्ट माझ्यासोबत मनाशी पक्की करून घ्या—ही काय नुसती एका माणसाची गोष्ट नाही. हा लेख आरसा आहे तुमच्या-माझ्यातल्या त्या सुप्त ताकदीचा, जी आज परिस्थितीसमोर थोडी थकून, गळपटून बसलीये. ही कहाणी अशा एका गड्याची आहे, ज्याने पावलोपावली अपमान सोसला, अपयशाचे चटके खाल्ले; पण जेव्हा या माणसाने स्वतःच्या मनगटावर आणि मातीवर विस्वास ठेवला, तेव्हा थेट ‘टाटा पॉवर’सारखी बलाढ्य कंपनी हलवून सोडली! आणि जेव्हा हाय ती सुखाची नोकरी लाथाडून हा माणूस आपल्या लाल मातीत उतरला, तेव्हा महाराष्ट्राची अस्मिता असलेल्या ‘खिल्लार’ गोवंशाचा आणि ‘बैलगाडा शर्यतीचा’ झेंडा थेट जागतिक पातळीवर फडकवला. ते नाव म्हणजेच सातारा जिल्ह्याच्या खटाव तालुक्यातील पळसगावचे सुपुत्र—जनार्दन रामचंद्र घाडगे!

घरची परिस्थिती सुबक, तरीही मातीचा वेडा नाद; आई-वडिलांच्या कष्टाची शिदोरी!

आपला सातारा जिल्ह्याचा खटाव तालुका म्हणजे दुष्काळाच्या छाताडावर पाय देऊन जगणारी करारी आणि धगधगत्या कोळशासारखी माणसांची भूमी. याच मातीतील पळसगाव सारख्या छोट्याशा गावात जनार्दन अण्णांची नाळ जोडली गेली. वडील रामचंद्र घाडगे यांनी कंपनीत घाम गाळत संसाराचा गाडा खंबीरपणे ओढला होता. घरची आर्थिक परिस्थिती तशी व्यवस्थित होती, घरात कशाची वाण नव्हती. तरीही जनार्दनरावांना या क्षेत्रात खेचून आणली ती त्यांच्या रक्तातच असलेली मातीची ओढ आणि खिल्लार गोवंशावरील अथांग, वेडं प्रेम! वडिलांच्या नोकरीमुळे हे कुटुंब पुढे ठाण्यासारख्या गजबजलेल्या, सिमेंटच्या जंगलात गेलं.पण शहरातल्या टोलेजंग इमारती आणि शाळेच्या त्या बंद भिंती या पळसगावच्या लेकाला कधी मानवत नव्हत्या. त्यांचं मन पुस्तकी कोड्यांमध्ये कधी रमलंच नाही. परिणाम काय? तर शाळेत आणि कॉलेजच्या प्रवासात त्यांच्या वाट्याला सतत अपयश आलं. ते एक, दोन नव्हे तर तब्बल ५ वेळा नापास झाले!आपल्या गावाकडं एक पद्धतच आहे बघा, कोणी मागं पडलं की चारचौघे लगेच कडाडून नाव ठेवायला आणि हिणवायला गोळा होतात.

शेजारी-पाजारी, नातलग जेव्हा ‘हा पाच वेळा नापास झाला, याचं काय खरं नाही’ म्हणून टोमणे मारायचे, तेव्हा आई इंदुबाई घाडगे यांच्या काळजाला किती यातना होत असतील, याची जाणीव आपल्याला आहे. पण पाठीशी आई-वडिलांच्या आशीर्वादाची ढाल खंबीर होती, म्हणूनच त्यांनी कष्टाचे आणि जिद्दीचे संस्कार कधी कमी पडू दिले नाहीत. सलग लागलेल्या या शैक्षणिक धक्क्यांमुळे कोणताही सामान्य माणूस आयुष्यातून उठला असता, गळपटून गेला असता. पण जनार्दन घाडगे खचणाऱ्या मातीचे नव्हतेच! त्यांना पक्के ठाऊक होतं, कागदाचा तुकडा माणसाचं भविष्य कधीच ठरवू शकत नाही.

वयाच्या १५ व्या वर्षी पाहिलेलं ते ‘वेडं’ स्वप्न! (तुम्ही-आम्ही का नाही करू शकत?)

पुस्तकी परीक्षेत ५ वेळा मागे पडणारे जनार्दनराव व्यावहारिक जगात मात्र सिंहाची चाल चालत होते. माध्यमिक शाळेत असताना, जेव्हा त्यांचे वर्गमित्र फक्त पुढच्या वर्गात जाण्याची किंवा नोकरीची चिंता करत होते, तेव्हा या पोराने आपल्या संपूर्ण आयुष्याची कुंडली स्वतःच्या हाताने मांडली होती. त्यांनी स्वतःशीच एक पक्का आणि छातीठोक निश्चय केला होता—

“आयुष्यात फक्त २० वर्षे नोकरी करायची आणि त्यानंतरचं उरलेलं संपूर्ण आयुष्य माझ्या मातीसाठी, माझ्या संस्कृतीसाठी, मुक्या जनावरांच्या कल्याणासाठी आणि जीवनाचा खरा आनंद घेण्यासाठी द्यायचं!”

जरा शांतपणे विचार करा भावांनो! वयाच्या १५ व्या वर्षी ५ वेळा नापास झालेल्या एका मुलामध्ये जर एवढा प्रगल्भ विचार आणि दांडगा आत्मविश्वास असू शकतो, तर मग तुम्ही आणि आम्ही आज किरकोळ अपयशाने हाताश होऊन, तोंड पाडून का बसलोय?

पोटासाठी गाड्या चालवण्यापासून ते ‘टाटा पॉवर’मध्ये १५ वर्षांची सेवा!

हातात कोणतीही मोठी पदवी नाही, कपाळावर नापासाचा शिक्का… अशा स्थितीत सुरुवातीला जनार्दनरावांनी १ ते २ वर्षे वाहनचालक (ड्रायव्हर) म्हणून नोकरी केली. लोकांच्या गाड्या चालवताना त्यांनी रस्त्यावर आयुष्याचं खरं तत्त्वज्ञान गिरवलं, माणसांची पारख केली.कष्टाचे दिवस सुरू असतानाच एक आनंदाचा आणि सन्मानाचा क्षण आला. वडील रामचंद्र घाडगे हे टाटा पॉवर कंपनीतून सेवानिवृत्त झाले. वडिलांच्या निवृत्तीनंतर त्यांच्याच जागी अनुकंपा तत्त्वावर जनार्दनरावांना त्याच दिग्गज कंपनीत नोकरीची सुवर्णसंधी मिळाली. वडिलांच्या कष्टाचा आणि घामाचा तो वारसा होता, त्यामुळे जनार्दनरावांनी तिथे प्रामाणिकपणाचा कळस केला आणि तब्बल १५ वर्षे त्यांनी कंपनीत अत्यंत निष्ठेने सेवा दिली.

घराची खंबीर साथ आणि २०२२ चा तो ऐतिहासिक राजीनामा!

जेव्हा जनार्दनरावांनी कंपनीतील सुरक्षित आणि चांगल्या पगाराची नोकरी सोडण्याचा निर्णय घेतला, तेव्हा जग हसलं, अनेकांनी त्यांना वेड्यात काढलं. “चांगली चालू नोकरी कोण सोडतं व्हय?” असे टोमणे पडले. पण आपल्या १५ वर्षांच्या सेवेनंतर, माध्यमिक शाळेत वयाच्या १५ व्या वर्षी पाहिलेले ते स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी त्यांनी २०२२ साली टाटा पॉवर कंपनीला रामराम ठोकला आणि आपले ‘Resignation’ (राजीनामा) दिले.

या अत्यंत कठीण आणि धाडसी निर्णयात त्यांच्या पाठीशी कड्यासारखी खंबीर उभी राहिली ती त्यांची अर्धांगिनी—सपना जनार्दन घाडगे! आपण म्हणतो ना, प्रत्येक यशस्वी पुरुषाच्या मागे एका स्त्रीचा हात असतो; सपना वहिनींनी घराची जबाबदारी अत्यंत कौशल्याने सांभाळली, जनार्दनरावांच्या स्वप्नांवर डोळे झाकून विश्वास ठेवला आणि त्यांना मैदानात उतरण्याची पूर्ण मोकळीक दिली. आई इंदुबाई आणि वडील रामचंद्र यांचा आशीर्वाद आणि पत्नी सपना यांची मिळालेली हीच ती खंबीर साथ होती, ज्यामुळे जनार्दन घाडगे कोणत्याही चिंतेशिवाय अख्ख्या महाराष्ट्रात घोडदौड करू शकले.

२०२० चे डिजिटल पाऊल: ‘खिल्लारवरच काम करायचं’… हाच तो ध्यास!

२०२० साली त्यांनी इंटरनेटवरील ‘यूट्यूब’वर स्वतःचे चॅनल सुरू केले. मनात कोणताही संभ्रम नव्हता, तर ‘खिल्लार गोवंशावरच काम करायचं’ हा एकच दृढ निश्चय आणि ध्यास त्यांनी घेतला होता. ट्रॅक्टरच्या युगात ज्या खिल्लार गाईला आणि बैलाला शेतकरी विसरत चालला होता, त्याला गतवैभव मिळवून देण्यासाठी त्यांनी डिजिटल माध्यमाचा ताकदीने वापर केला. त्यांनी थेट गोठ्या-गोठ्यांवर, रानावनात जाऊन तब्बल १००० पेक्षा जास्त खिल्लार पालकांच्या आणि शेतकऱ्यांच्या मुलाखती घेतल्या, त्यांचे दुःख आणि त्यांचा अभिमान जगासमोर आणला!

‘बोले तैसा चाले’: स्वतःच्या गोठ्यातील देखणी खिल्लार पलटण!

जनार्दनराव हे फक्त कॅमेऱ्यासमोर कोरड्या गप्पा मारणारे किंवा केवळ व्हिडिओ बनवणारे नाहीत. लोकांना खिल्लारचे महत्त्व सांगताना त्यांनी स्वतःच्या शब्दाला कृतीची जोड दिली. आज जनार्दन घाडगे यांच्या स्वतःच्या गोठ्यात ५ खिल्लार गाई, पैदाशीसाठी अत्यंत डौलदार आणि मजबूत असलेले २ खिल्लार वळू आणि २ ते ३ लहान खेळती वासरे डौलाने उभी आहेत! १५ वर्षे मुंबई-ठाण्यासारख्या मोठ्या शहरात कॉर्पोरेट जगात वावरलेला हा माणूस जेव्हा स्वतःच्या गोठ्यात उतरून या मुक्या जनावरांची सेवा करतो, त्यांचं शेण काढतो, तेव्हा आजच्या सुशिक्षित तरुण पिढीच्या डोळ्यात अंजन पडतं!

‘बकासूर ते मथूर’… आणि ऐतिहासिक मैदानांचा थरार!

महाराष्ट्राच्या मातीचा, श्वासाचा आणि अस्मितेचा सर्वात मोठा नाद म्हणजे ‘बैलगाडा शर्यत’! या क्षेत्रात पाऊल ठेवल्यापासून जनार्दन घाडगे यांनी केवळ सामान्य व्हिडिओ बनवले नाहीत, तर त्यांनी अशा वादळी बैलांचा इतिहास आणि रुबाब जगासमोर आणला, ज्यांनी गाजवलेली मैदानं ऐकून आजही आपल्या अंगावर काटा येतो!’मोठा लक्ष्या’, ‘मोठा सोन्या’, ‘मथूर’, ‘सुंदर’ आणि संपूर्ण महाराष्ट्राला वेड लावणारा ‘बकासूर’ अशा महाबलाढ्य आणि शर्यतीचे मैदान गाजवणाऱ्या बैलांच्या गोठ्यांपर्यंत जनार्दन घाडगे पोहोचले! इतकेच नाही तर पेडगावची ऐतिहासिक बारी, पुसेगावचे सुप्रसिद्ध मैदान आणि कोरेगावची थरारक मैदानं जनार्दन घाडगे यांनी स्वतः मैदानात धूळ अंगावर घेत कव्हर केली आहेत!

२०२४ चा तो क्रांतीकारी निर्णय: ‘खिल्लार काऊ खाद्य’ आणि संगोपनाचा महा-उद्देश!

मुक्या जनावरांवर मनापासून प्रेम करणाऱ्या जनार्दनरावांच्या लक्षात आले की, खिल्लार गोवंशाचा केवळ प्रचार करून भागणार नाही, तर त्यांचे आरोग्य आणि ताकद टिकवण्यासाठी योग्य पोषणाची गरज आहे. यातूनच २०२४ साली जनार्दन घाडगे यांनी ‘खिल्लार काऊ (Cow) खाद्य’ बाजारात आणण्याचा एक क्रांतीकारी निर्णय घेतला! व्यापारी नफा कमवणे हा यामागे अजिबात हेतू नव्हता. या उद्योगामागे उद्देश्य एकच होता—’शुद्ध आणि अस्सल खिल्लार गोवंशाचे संगोपन!’ आज संपूर्ण बैलगाडा क्षेत्रात ‘खिल्लार काऊ खाद्य’ हेच एकमेव आणि सर्वात विश्वासू खाद्य बनले आहे, हीच त्यांच्या प्रामाणिकपणाची पावती आहे.

हा लेख वाचणाऱ्या माझ्या प्रत्येक तरुण मित्राला, माझ्या भावाला एकच सांगणे आहे...

मित्रांनो, जनार्दन घाडगे यांच्या या जीवनप्रवासाकडे जरा डोळे उघडून आणि मन लावून पाहा. हा इतिहास आपल्याला काय शिकवतो? जर तुम्हाला शाळेत कमी मार्क मिळाले असतील, किंवा तुम्ही नापास झाला असाल… तर खचू नका!जनार्दन घाडगे ५ वेळा नापास झाले होते, आज ते संपूर्ण बैलगाडा क्षेत्राचे ‘किंगमेकर’ म्हणून गाजतायत! जर लोक तुमच्या स्वप्नांवर हसत असतील… तर हसू द्या! कारण इतिहास घडवणारी माणसे सुरुवातीला या जगाला वेडीच वाटत असतात!

पैसा आणि सुरक्षितता सगळं काही नसतं! घरची परिस्थिती चांगली असतानाही, सुरक्षित नोकरी सोडून केवळ मातीच्या आणि संस्कृतीच्या ओढीने या क्षेत्रात उतरण्यासाठी अफाट काळजाची गरज असते, जी जनार्दन अण्णांनी दाखवून दिली.

शेवटी एवढंच म्हणेन, शाळेच्या भिंती आणि कागदावरची गुणपत्रिका तुम्हाला आयुष्यात कधीच अपयशी करू शकत नाही. जर तुमच्या पाठीशी आई-वडिलांचे संस्कार, कुटुंबाची खंबीर साथ, गोठ्यात खिल्लार माऊलींचे आशीर्वाद, आणि स्वतःच्या मनगटात काहीतरी करून दाखवण्याची रग असेल, तर हे जग तुमच्या पायाशी झुकल्याशिवाय राहत नाही!पळसगावच्या या मातीच्या लेकाने हे आपल्या सर्वांना छातीठोकपणे सिद्ध करून दाखवले आहे.

खिल्लार आणि बैलगाडा संस्कृतीला जागतिक पातळीवर सर्वोच्च मान-सन्मान मिळवून देणाऱ्या जनार्दन घाडगे यांच्या या अफाट जिद्दीला, त्यांच्या नादाला आणि त्यांच्या संपूर्ण कुटुंबाला माझ्या ‘RuralStory’ चा कडक, करारी आणि गावरान ढंगात कपाळभरून सॅल्यूट!

लेखक: जोतीराम बाबु शिंदे