ज्याला आई कळाली, त्याला बाई कळाली!
तीन-चार दिवसांपूर्वी देवा झिंजाड यांच्या फेसबुक पोस्टवर शुभम मेदणकर यांच्यासोबतचा फोटो आणि ‘लवकरच भेटू…’ ही ओळ पाहिली, अन् तेव्हापासूनच मन अस्वस्थ होऊन या पॉडकास्टची वाट पाहत होते. काल रात्री जेव्हा तो संवाद समोर आला, तेव्हा शांतपणे ऐकायला बसलो… पण जसा जसा संवाद पुढे सरकत गेला, तसतसं गळ्यात काहीतरी अडकल्यासारखं झालं. डोळ्यांच्या कडा कधी ओलावल्या आणि गालावरून अश्रू कधी खाली ओघळले, हे समजलंच नाही. हा केवळ दोन माणसांमधला संवाद नव्हता; तो समाजाच्या उघड्या पडलेल्या जखमांवर ठेवलेला एक जळजळीत हात होता.
अहिल्यानगरच्या ‘गारखिंडी’ सारख्या एका आडगावातून सुरू झालेला देवा झिंजाड यांचा प्रवास हा काही साधासुधा नाही. इलेक्ट्रिकल इंजिनिअरिंगची सनद बाजूला ठेवून जेव्हा हा तरुण स्वतःच्या मातीतल्या माणसांच्या वेदना कागदावर मांडायला घेतो, तेव्हा ‘एक भाकर तीन चुली’ सारखी काळजाची चिरफाड करणारी कादंबरी जन्माला येते.
माझ्यासाठी हे पुस्तक फक्त वाचायची गोष्ट नव्हती. एखाद्या पवित्र ग्रंथाचं जसं पारायण केलं जातं, अगदी तसंच पारायण केल्यासारखं मी हे पुस्तक ओळीने ओळ वाचून काढलं होतं.
वाचता वाचता मी या पुस्तकाच्या इतक्या प्रेमात पडलो, या पुस्तकातल्या पात्रांशी माझं असं एक अतूट नातं जोडलं गेलं की, मी पुन्हा पुन्हा याच पुस्तकाच्या आणि त्यातल्या मातीशी जोडलेल्या शब्दांच्या प्रेमात पडत गेलो. या पुस्तकावर मी माझा पहिला लेख लिहिला, तेव्हा वाटलं होतं की मी कादंबरी समजून घेतली आहे… पण कालच्या पॉडकास्टने मला पुन्हा एकदा आतून पुरतं हलवून सोडलं.
काळजाची चिरफाड करणारे ते प्रसंग…जिथे मी स्वतः ढसाढसा रडलो
कादंबरी वाचताना असे अनेक क्षण आले जिथे छातीवर भयंकर दडपण आलं आणि हातातलं पुस्तक बाजूला ठेवून मला अश्रूंना वाट मोकळी करून द्यावी लागली.
कादंबरीतील ‘पारू’चा संघर्ष म्हणजे निव्वळ जळजळती शेगडी आहे. गरिबी, समाजाचा जाच, आणि कौटुंबिक विघटनाच्या भीषण आगीत होरपळणारी पारू जेव्हा स्वतःच्या अस्तित्वासाठी धडपडते, तेव्हा प्रत्येक पानावर तिच्या असहायतेचे चटके बसतात.
आणि विशेषतः कादंबरीतील आईच्या जाण्याचा प्रसंग… त्या एका ओळीने माझ्या काळजाचे पार तुकडे तुकडे केले—
“कोण म्हटलं जग मरत नाही? आई गेल्यावर काहीच होत नाही…”
हा प्रसंग वाचताना मी स्वतः ढसाढसा रडलो आहे. आई नावाचं छत्र जेव्हा डोक्यावरून हरवतं, तेव्हा उघड्या माळावर उभं राहिल्यासारखा जो अथांग एकाकीपणा येतो, तो ज्याने अनुभवलाय किंवा ज्याला त्या वेदनेची जाणीव आहे, तो माणूस हा प्रसंग वाचून कधीच कोरडा राहू शकत नाही.
काल पॉडकास्ट पाहताना जेव्हा देवाजींना विचारलं गेलं की, “कादंबरी लिहिताना सर्वात जास्त रडवणारा प्रसंग कुठला होता?” तेव्हा माझे डोळे पुन्हा भरून आले. ज्या प्रसंगाने लेखकाला लिहिताना रडवलं, त्याच प्रसंगाने वाचताना माझ्याही डोळ्यांतून पाण्याचे लोट वाहिले होते.
लाऊडस्पीकरवरचं पारायण, पुणे विद्यापीठ आणि कादंबरी वाचून वाचलेला जीव
साहित्याची ताकद काय असू शकते? कागदावरचे शब्द खरंच एखाद्या माणसाला मृत्यूच्या दारातून मागे खेचू शकतात? याचं उत्तर कालच्या संवादात मिळालं.
दिवाळीच्या दिवसांत जसं मंदिरात ग्रंथाचं पारायण होतं, अगदी तसंच गावातील भैरवनाथाच्या मंदिरात लाऊडस्पीकरवरून या कादंबरीचे पारायण केले गेले. ही साधी गोष्ट नाही! एका संपूर्ण गावाने एकत्र बसून एका स्त्रीच्या संघर्षाची कथा अश्रू ढाळत ऐकली.
या कादंबरीतील सामाजिक वास्तव इतकं जिवंत आहे की सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाने एम.ए. (M.A.) मराठीच्या अभ्यासक्रमात ‘एक भाकर तीन चुली’चा समावेश केला. शैक्षणिक क्षेत्रात मिळालेला हा सन्मान आणि मिळालेले साहित्य पुरस्कार मोठे आहेतच, पण त्याहून मोठा पुरस्कार कोणता माहिती आहे?
एका २६ वर्षांच्या तरुण मुलीने, जिच्यावर स्वतःच्या आई-वडिलांनी, भावाने आणि समाजाने बहिष्कार टाकला होता, प्रेमात फसवणूक झाल्यावर जी मुलगी घोर नैराश्यात आत्महत्येच्या टोकावर उभी होती… तिच्या हातात ही कादंबरी पडली. पारूचा संघर्ष वाचून ती मुलगी थांबली. ती देवाजींना फोन करून रडत म्हणाली, “मी आत्महत्या का करावी, हा विचार तुमच्या पुस्तकाने मला दिला!”
विचार करा, एका पुस्तकाने एका तरुण मुलीचा जीव वाचवला! ५ वर्षांच्या चिमुरडीपासून ते १०१ वर्षांच्या आजींपर्यंत प्रत्येक स्त्री जेव्हा या पुस्तकात स्वतःचं दुःख शोधून देवाजींना फोन करून रडते, तेव्हा तिथे साहित्याचं सोनं झालेलं असतं.
निरक्षर आईचं ज्ञानपीठ: “लोक फक्त हसायला असतात पोरा…”
“ज्याला आई कळाली, त्याला बाई कळाली!” हे वाक्य कुठल्या पुस्तकातून आलेलं नाही, तर ते एका आईच्या त्यागातून जन्माला आलंय. ज्या पुरुषाला स्वतःच्या आईची भूक, तिचं मौन आणि तिचे चटके कळतात, तो जगातल्या कोणत्याही स्त्रीचा अनादर करूच शकत नाही.
देवा झिंजाड यांच्या निरक्षर आईने त्यांना दिलेली शिकवण जगातल्या कुठल्याही विद्यापीठात मिळत नाही. त्या अशिक्षित माऊलीने मुलाच्या पाठीवरून हात फिरवत सांगितलं होतं—”शिक्षण नाही घेतलं ना लेकरा, तर जिनगाणीभर शेपटाच मोडाव लागतील!” आणि गरिबीच्या झळा सोसत असताना तिने काळजात कोरलेला तो मंत्र—”लोक फक्त हसायला असतात पोरा, पोसायला कोणीच नसतं!”
हे शब्द जेव्हा कानावर पडतात, तेव्हा स्वतःच्या आईचे ते फाटक्या पदराचे दिवस आठवून गळा भरून येतो.
आभासी दुनियेतील माणुसकीचा टाहो
आज आपण रील्स, सोशल मीडिया आणि वरवरच्या खोट्या झगमगाटात स्वतःला हरवून बसलोय. अशा वेळी देवा झिंजाड यांच्यासारखा लेखक जेव्हा सांगतो—”तुम्ही लेखक म्हणून कितीही मोठे झालात, तरी माणूस म्हणून मोठे असणे सर्वात महत्त्वाचे आहे,” तेव्हा काळजात कुठतरी आशा जागी होते.
काय घडलं, कुठे घडलं आणि केव्हा घडलं… या तीन गोष्टींचे उत्तर शोधून ते लोकांच्या अश्रूंशी प्रामाणिक राहून मांडणं, याचंच नाव साहित्य आहे.
अंतर्मुख करणारा निष्कर्ष
देवा झिंजाड आणि शुभम मेदणकर यांचा हा संवाद संपला, पण मनातील वादळ शांत होत नव्हतं. फेसबूक पोस्ट पाहिल्यापासून जी उत्सुकता होती, त्या उत्सुकतेचं रूपांतर एका अथांग भावनिक अनुभवात झालं होतं.
मी पहिले पारायणासारखं हे पुस्तक वाचून पुस्तकाच्या प्रेमात पडलो होतो, या शब्दांच्या नात्यात पुन्हा पुन्हा गुंतलो होतो… पण आजच्या या संवादाने मला पुन्हा एकदा आईच्या मायेची, स्त्रीच्या वेदनेची आणि मातीतल्या संघर्षाची जाणीव करून दिली.
जर तुमच्या काळजात अजूनही थोडी माणुसकी शिल्लक असेल, जर तुम्हाला आईच्या डोळ्यांतलं पाणी आणि स्त्रीच्या संघर्षाची आच समजत असेल, तर हा संवाद आणि हे पुस्तक तुमच्या डोळ्यांत अश्रू आणल्याशिवाय राहणार नाही. कारण ज्या साहित्यात आईची माया आहे, पारूची वेदना आहे आणि माणसाला जगवण्याची ताकद आहे, ते साहित्य कागदावर नाही… थेट माणसाच्या काळजात जिवंत राहतं!
जोतीराम बाबु शिंदे
संपर्क: ८८९८९५५५९३