कैलासवासी धनाजीराव शिंदे तरुण मंडळ प्रेरित विठ्ठल रुक्मिणी लेझीम पथक, केळेवाडी (ता. भुदरगड, जि. कोल्हापूर)
हलगीचा पहिला ठोका
हलगीवर पहिली थाप पडते आणि क्षणात सारा आसमंत जागा होतो. ढोलाचा गंभीर घुमारा त्यात मिसळतो, कैचाळाची किणकिण साथ देते आणि मग एका लयीत, एका श्वासात लेझीमचा छनछनाट सुरू होतो. पावलं एकाच वेळी उचलली जातात, एकाच वेळी जमिनीवर पडतात. समोर उभा प्रेक्षक थक्क होऊन पाहत राहतो. कारण हे खेळणारे कोणी व्यावसायिक कलाकार नसतात. हे असतात मातीत राबणारे, घामाने भिजलेले, अस्सल शेतकरी.
हे पथक म्हणजे कैलासवासी धनाजीराव शिंदे तरुण मंडळ प्रेरित विठ्ठल रुक्मिणी लेझीम पथक, केळेवाडी. नावातच या पथकाचा आत्मा दडलेला आहे. एकीकडे कै. धनाजीराव शिंदे यांच्या नावाने उभ्या राहिलेल्या तरुण मंडळाची प्रेरणा, तर दुसरीकडे विठ्ठल-रुक्मिणीच्या नावाने जपलेली श्रद्धा. श्रद्धा आणि स्मृती या दोन धाग्यांनी विणलेलं हे पथक आज आपल्या गावाचं नाव अभिमानाने मिरवत आहे.
कोल्हापूर जिल्ह्यातील भुदरगड तालुक्यातलं केळेवाडी हे जेमतेम चारशे लोकवस्तीचं छोटंसं गाव. नकाशावर शोधायला गेलं तर पटकन सापडणारही नाही. पण आज मुंबईपासून बेळगावपर्यंत आणि नाशिकपासून कोल्हापूरपर्यंत “केळेवाडीचं लेझीम” हे नाव आदराने घेतलं जातं. सांगली येथे झालेल्या राज्यस्तरीय लेझीम स्पर्धेत प्रथम क्रमांक पटकावून या पथकाने आपल्या कलेवर राज्याची मोहोरच उमटवली आहे. एका वर्षात जवळपास ऐंशी कार्यक्रम करणारं हे पथक म्हणजे गावाची जिवंत ओळख बनलं आहे. ही गोष्ट आहे परंपरेची, गुरुभक्तीची, शेतकऱ्याच्या कष्टाची आणि एका तरुणाच्या दूरदृष्टीची.
लेझीम हा महाराष्ट्राचा अस्सल मर्दानी खेळ. लाकडी दांड्याला लोखंडी साखळी आणि त्यावर पितळी चकत्या, एवढंच हे साधं वाद्य. पण ते हातात घेऊन एका तालात, एका पावलात आणि एका मनाने खेळणारी माणसं उभी राहिली की त्याचं रूपांतर एका जिवंत कलाकृतीत होतं. विठ्ठल रुक्मिणी लेझीम पथकाने हीच कलाकृती जपली, जोपासली आणि गावच्या वेशीबाहेर अभिमानाने नेली.
गुरूंचा वारसा
कोणतीही कला पुस्तकातून येत नाही, ती गुरूच्या हातातून शिष्याच्या हातात येते. केळेवाडीच्या लेझीमचे खरे बीज रोवले ते वस्ताद विठोबा शिंदे यांनी. वस्ताद विठोबा शिंदे हे या पथकाचे मार्गदर्शक, शिक्षक आणि आधारस्तंभ. त्यांनी ही कला त्यांचे गुरू कैलासवासी खंडू पाडेकर यांच्याकडून आत्मसात केली.
जुन्या काळात लेझीम शिकणं म्हणजे केवळ डाव पाठ करणं नव्हतं. गुरू आधी शिस्त शिकवायचे, मग ताल, आणि शेवटी पाऊल. हलगीचा ठेका कानात बसल्याशिवाय लेझीम हातात द्यायचे नाहीत, अशी ती परंपरा. कै. खंडू पाडेकर यांनी दिलेली ही शिकवण वस्ताद विठोबा शिंदे यांनी केवळ जपली नाही, तर ती पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवली. आज पथकात खेळणाऱ्या प्रत्येकाच्या पावलात त्या गुरुपरंपरेचा ठसा दिसतो.
“वस्ताद” हा शब्द आपल्या ग्रामीण संस्कृतीत फार मोठा आहे. कुस्तीच्या आखाड्यात असो वा लेझीमच्या मैदानात, वस्ताद म्हणजे केवळ शिकवणारा नव्हे, तर घडवणारा. विठोबा शिंदे यांनी गावातील तरुणांना आणि प्रौढांनाही एका सूत्रात बांधलं. डावांची रचना, बदलांचे इशारे, पथकाचा तोल आणि प्रेक्षकांसमोर उभं राहण्याचा आत्मविश्वास, हे सगळं त्यांच्याच तालमीत घडलं. आज पथक जिथे जाईल तिथे मिळणारी दाद ही खऱ्या अर्थाने या गुरु-शिष्य परंपरेला मिळालेली दाद आहे.
तालाचे शिलेदार
लेझीमचा खरा प्राण असतो त्याचा ताल. आणि विठ्ठल रुक्मिणी लेझीम पथकाला हा ताल देतात त्याचे निष्ठावान वादक. हलगीवर बाबू शिंदे यांची थाप पडली की पथकाच्या अंगात वीज संचारते. हलगी हे लेझीमचे हृदय. डाव कधी बदलायचा, वेग कधी वाढवायचा, कधी थांबायचं, हे सगळं हलगीच सांगते. बाबू शिंदे यांच्या हातातली हलगी जणू पथकाशी बोलत असते.
त्यांना भक्कम साथ असते ढोलवादक नामदेव शिऊडकर आणि बबन कांबळे यांची. ढोलाचा खोल, गंभीर नाद मैदानभर पसरतो आणि लेझीमच्या पावलांना जमिनीवर घट्ट रोवतो. कैचाळावर राजू शिंदे यांची किणकिण त्या तालाला एक नाजूक झळाळी देते. हलगी, ढोल आणि कैचाळ यांचा हा त्रिवेणी संगम ऐकला की पाय आपोआप ठेका धरतात.
आणि मग येतात ते लेझीमचे खेळाडू, ज्यांच्या एकसंध हालचालींनी पाहणारा भारावून जातो. अशोक कदम, सुधाकर शिंदे, बाळू शिंदे, गुंडू शिंदे, बाळू रेपे, सत्तापा शिंदे, विजय शिंदे सर, दयानंद शिंदे, बाजीराव शिंदे, शामराव काशीदकर, बाबू काशीदकर, शहाजी काशीदकर, संजय काशीदकर, भिकाजी रेडेकर, प्रमोद रेडेकर, धोंडिबा काशीदकर, सुभाष काशीदकर, बाळू विष्णू शिंदे, भिकाजी जाधव आणि संभाजी जाधव. ही नावं वाचताना लक्षात येतं की यात जवळजवळ प्रत्येक घर सामील आहे. शिंदे, काशीदकर, रेडेकर, जाधव, कदम, रेपे, शिऊडकर, कांबळे, ही सारी घराणी एका तालात, एका पावलात उभी राहतात. हे पथक म्हणजे खऱ्या अर्थाने संपूर्ण गावाचं पथक आहे.
या पथकातील सदस्यांचं वय चौतीस ते सत्तर वर्षे इतकं आहे. ज्या वयात अनेकजण गुडघेदुखीची तक्रार करतात, त्या वयात हे कलाकार तासन्तास लेझीम खेळतात. सत्तरीतला एखादा ज्येष्ठ आणि चाळिशीतला तरुण शेजारी उभे राहून एकाच ठेक्यावर पाऊल टाकतात, तेव्हा दोन पिढ्यांमधला पूल डोळ्यासमोर उभा राहतो.
नांगर आणि लेझीम
या पथकाचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे यातील सगळेच्या सगळे कलाकार शेतकरी आहेत. सकाळी ज्यांच्या हातात नांगर, खुरपं आणि विळा असतो, त्याच हातांत संध्याकाळी लेझीम असतं. कलेवर पोट भरणारे हे व्यावसायिक कलाकार नाहीत. त्यांचं पोट शेतीवर, आणि मन कलेवर.
शेतकऱ्याचं आयुष्य सोपं नसतं. पावसाची वाट, पिकाची काळजी, बाजारभावाची अनिश्चितता, हे सगळं सोबत घेऊनच तो जगत असतो. अशा परिस्थितीत वर्षभरात ऐंशी कार्यक्रम करणं म्हणजे साधी गोष्ट नाही. पेरणीचे दिवस, कापणीचे दिवस, जनावरांची देखभाल, हे सगळं सांभाळून दूरदूरच्या गावांत, शहरांत प्रवास करायचा, तिथे पूर्ण ताकदीने सादरीकरण करायचं आणि पुन्हा परत येऊन शेताच्या कामाला लागायचं. ही तारेवरची कसरत हे सगळे जण आनंदाने करतात.
कदाचित म्हणूनच त्यांच्या खेळात एक वेगळा जोम दिसतो. शेतात राबून कमावलेली ताकद, उन्हातान्हात टिकून राहण्याची सवय आणि मातीशी असलेलं घट्ट नातं, हे सारं त्यांच्या पावलांतून व्यक्त होतं. त्यांच्या लेझीममध्ये कृत्रिमता नाही, भपका नाही. आहे तो फक्त अस्सल ग्रामीण बाज.
शहरातला प्रेक्षक जेव्हा हे कलाकार शेतकरी आहेत हे ऐकतो, तेव्हा त्याच्या टाळ्यांचा आवाज आणखी वाढतो. कारण त्याला जाणवतं की ही कला कुठल्या स्टुडिओत तयार झालेली नाही, ती शेताच्या बांधावर, गावच्या पारावर आणि मंदिराच्या प्रांगणात जन्मलेली आहे.
उत्तम शिंदे : परंपरेला मिळालेलं नवं व्यासपीठ
कला कितीही उत्तम असली तरी ती लोकांपर्यंत पोहोचली नाही तर गावच्या वेशीतच अडकून राहते. अशा कितीतरी लोककला महाराष्ट्राच्या खेड्यापाड्यांत आजही आहेत, ज्यांची माहिती बाहेरच्या जगाला नाही. विठ्ठल रुक्मिणी लेझीम पथकाचं भाग्य असं की त्याला उत्तम शिंदे यांच्यासारखा जाणता हात लाभला.
उत्तम शिंदे हे स्वतः इंजिनिअर आहेत. शिक्षण घेऊन गावाबाहेरचं जग पाहिलेल्या अनेक तरुणांचं गावाशी असलेलं नातं हळूहळू सैल होत जातं. पण उत्तम यांनी वेगळी वाट निवडली. आपल्या गावाकडे असलेली ही अमूल्य कला जगासमोर आणायची, हा ध्यास त्यांनी घेतला. आपल्या तांत्रिक ज्ञानाचा आणि आधुनिक दृष्टीचा उपयोग त्यांनी परंपरेच्या सेवेसाठी केला.
“कलात्मक केळेवाडी” (@kalatmakkelewadi) या नावाने इन्स्टाग्रामवर पथकाचं पान उभं राहिलं. पथकाचे व्हिडिओ, कार्यक्रमांची क्षणचित्रं आणि सरावाचे क्षण त्यावर नियमितपणे येऊ लागले. पाहता पाहता हे व्हिडिओ महाराष्ट्रभर पोहोचले. ज्या लोकांनी केळेवाडीचं नावही ऐकलं नव्हतं, ते आता या पथकाला आपल्या उत्सवासाठी निमंत्रण देऊ लागले.
या कामात त्यांना श्रावण शिंदे यांची मोलाची साथ लाभली. सोशल मीडिया आणि प्रसिद्धीची जबाबदारी या दोघांनी मिळून सांभाळली. मोहन, सुरेश आणि इतर सहकाऱ्यांनीही यात हातभार लावला. कार्यक्रमांचं नियोजन, संपर्क, प्रवासाची व्यवस्था, व्हिडिओ तयार करणं, हे सारं पडद्यामागचं काम जितकं महत्त्वाचं, तितकंच ते कष्टाचं.
आज केळेवाडी संपूर्ण महाराष्ट्रात प्रसिद्ध झाली आहे, आणि त्यात उत्तम शिंदे यांचा वाटा मोठा आहे, हे गावातील प्रत्येकजण मोकळेपणाने मान्य करतो. परंपरा आणि तंत्रज्ञान हातात हात घालून चालले तर काय घडू शकतं, याचं हे उत्तम उदाहरण आहे. लेझीम जुनं, पण ते पोहोचवण्याचं माध्यम नवं. हा मेळ साधला म्हणूनच आज केळेवाडीचा ठेका मोबाईलच्या पडद्यावरून दूरदूरच्या लोकांपर्यंत पोहोचतो आहे.
गावाच्या वेशीपासून महानगरापर्यंत
एका वर्षात जवळपास ऐंशी कार्यक्रम. हा आकडा ऐकायला सोपा वाटतो, पण त्याचा अर्थ असा की वर्षातल्या जवळपास प्रत्येक चौथ्या-पाचव्या दिवशी हे पथक कुठल्या ना कुठल्या गावी लेझीम खेळत होतं. आणि हे सगळं शेतीची कामं सांभाळून.
या प्रवासातला सर्वात मोठा मान म्हणजे मुंबईतील काळाचौकीच्या महागणपतीसमोर झालेलं सादरीकरण. मुंबईच्या गणेशोत्सवाची भव्यता, गर्दी आणि उत्साह जगप्रसिद्ध आहे. अशा ठिकाणी भुदरगडच्या एका छोट्या गावातील शेतकरी जेव्हा हलगीच्या तालावर लेझीम खेळतात, तेव्हा तो क्षण केवळ पथकासाठीच नव्हे तर संपूर्ण गावासाठी अभिमानाचा ठरतो.
या प्रवासातलं सोनेरी पान म्हणजे सांगली येथे पार पडलेली राज्यस्तरीय लेझीम स्पर्धा. महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून आलेल्या पथकांसमोर उभं राहणं हीच मोठी परीक्षा होती. स्पर्धेचं मैदान, परीक्षकांची नजर आणि प्रेक्षकांची गर्दी, अशा वातावरणात केळेवाडीच्या शेतकऱ्यांनी आपल्या गुरूंनी दिलेली शिकवण पणाला लावली. हलगीचा अचूक ठेका, पावलांची एकसंध लय आणि डावांमधले सहज बदल, या बळावर विठ्ठल रुक्मिणी लेझीम पथकाने या राज्यस्तरीय स्पर्धेत प्रथम क्रमांक पटकावला.
निकाल जाहीर झाला आणि केळेवाडीत जणू दिवाळीच साजरी झाली. चारशे लोकवस्तीच्या गावाने राज्यस्तरावर पहिला क्रमांक मिळवणं ही साधी गोष्ट नव्हती. या यशाची दखल अनेक वृत्तपत्रांनी घेतली. सोशल मीडियावर पथकाचे व्हिडिओ आणि फोटो सर्वत्र झळकले, आणि अनेकांनी या शेतकरी कलाकारांच्या यशाच्या बातम्या प्रसिद्ध केल्या. ज्यांनी कधी केळेवाडीचं नावही ऐकलं नव्हतं, ते आता या गावाची चौकशी करू लागले. वर्षानुवर्षांच्या सरावाचं, गुरुनिष्ठेचं आणि एकजुटीचं हे खरं फळ होतं.
मुंबईसोबतच नाशिक, अलिबागचा राजा, बेळगावचा राजा, सांगली, कोल्हापूर आणि कराड, अशा अनेक ठिकाणी पथकाने आपली कला सादर केली. अलिबागच्या राजासमोर कोकणातल्या प्रेक्षकांनी दाद दिली, तर बेळगावच्या राजासमोर सीमाभागातील मराठी मनांनी हा ठेका आपलासा केला. सांगली, कराड आणि कोल्हापूर तर घरचंच मैदान. तिथे मिळणारी दाद म्हणजे जणू आपल्या माणसांनी पाठीवर दिलेली थाप.
प्रत्येक ठिकाणचा प्रेक्षक वेगळा, वातावरण वेगळं आणि अपेक्षाही वेगळ्या. पण केळेवाडीच्या पथकाने प्रत्येक ठिकाणी एकच गोष्ट दिली, ती म्हणजे अस्सल मराठमोळा लेझीम. शहरातल्या झगमगाटात, डीजेच्या दणदणाटात हरवत चाललेला पारंपरिक ठेका जेव्हा पुन्हा ऐकू येतो, तेव्हा अनेक ज्येष्ठ प्रेक्षकांना आपलं बालपण आठवतं आणि तरुणांना आपल्या मातीची नवी ओळख होते.
चारशे लोकवस्तीच्या गावातून निघून महानगरांच्या मोठमोठ्या मंडपांपर्यंत पोहोचलेला हा प्रवास म्हणजे जिद्द आणि सातत्याची कहाणी आहे.
ठेका पुढे चालू राहावा
आज लोककला एका कठीण वळणावर उभ्या आहेत. मनोरंजनाची नवी साधनं आली, उत्सवांचं स्वरूप बदललं आणि अनेक पारंपरिक कला हळूहळू मागे पडू लागल्या. अशा काळात केळेवाडीचं पथक एक आशेचा किरण आहे. ते सांगतं की परंपरा जुनी झाली म्हणून संपत नाही. तिला जपणारे हात आणि पोहोचवणारी दृष्टी असेल, तर ती पुन्हा नव्या जोमाने उभी राहते.
या पथकाच्या यशात अनेकांचा वाटा आहे. कै. खंडू पाडेकर यांनी पेरलेलं बीज, वस्ताद विठोबा शिंदे यांनी वाढवलेलं रोप, वादकांनी दिलेला ताल, खेळाडूंनी घेतलेले कष्ट, राज्यस्तरीय विजेतेपदाचा मान आणि उत्तम शिंदे, श्रावण शिंदे यांच्यासारख्या तरुणांनी दिलेलं नवं आकाश. या सगळ्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभं आहे ते कैलासवासी धनाजीराव शिंदे तरुण मंडळ. मंडळाच्या प्रेरणेतून आणि गावकऱ्यांच्या एकजुटीतून उभं राहिलेलं हे पथक आज महाराष्ट्रभर केळेवाडीचं नाव उंचावत आहे.
आता खरी जबाबदारी आहे ती पुढच्या पिढीची. आज पथकातले कलाकार चौतीस ते सत्तर वयोगटातील आहेत. उद्या हा ठेका गावातल्या शाळकरी मुलांच्या हातात गेला, तरच ही परंपरा अखंड चालू राहील. गावातील प्रत्येक मुलाने एकदा तरी लेझीम हातात घ्यावं, हलगीचा ठेका समजून घ्यावा, आणि आपल्या आजोबा-वडिलांनी मिळवलेल्या या नावाचा वारसा पुढे न्यावा, हीच अपेक्षा.
चारशे लोकवस्तीचं गाव संपूर्ण महाराष्ट्राच्या नकाशावर आणणारी ही कला केवळ खेळ नाही. ती आहे गावाची एकजूट, शेतकऱ्याचा स्वाभिमान आणि मातीशी असलेल्या नात्याचा उत्सव. या दिवाळीत आपल्या घरात पणत्या लागतील, तेव्हा भुदरगडच्या डोंगरकुशीत वसलेल्या केळेवाडीतही एक दिवा या कलेच्या नावाने तेवत राहील.
विठ्ठल-रुक्मिणीच्या कृपेने हलगी वाजत राहो, ढोल घुमत राहो आणि केळेवाडीच्या लेझीमचा छनछनाट पिढ्यान्पिढ्या असाच घुमत राहो!
— जोतीराम बाबू शिंदे
8898955593