दक्षिण महाराष्ट्रातील चिखल गुट्ट्याची शर्यत म्हणजे केवळ खेळ नव्हे; तो लाल मातीचा, चिखलाचा आणि बैल-माणसाच्या जीवाभावाच्या ताकदीचा एक अस्सल स्वाभिमान! या मैदानात कितीतरी नावं आली आणि गेली, पण चापवड्याचे तानाजी पाटील या एका नावाने चिखल गुट्ट्याच्या इतिहासात जी जागा कोरली आहे, ती भल्याभल्यांना जन्मभर पळूनही मिळवता आलेली नाही.
वयाच्या अवघ्या १३ व्या वर्षी, हातात काठी घेऊन रानात म्हशी राखताना तानाजी पाटील यांना शर्यतीचा नाद लागला. पहिलं मैदान पोळगावच्या नजीक असलेल्या स्वतःच्या ‘चापवडे’ गावातच झालं, आणि तिथून सुरु झालेला हा बेधडक प्रवास आजतागायत अविरत सुरूच आहे! म्हशीच्या पाठीमागे पळता पळता चिखलात पाय रोवण्याची सवय झाली, आणि त्या पहिल्या मैदानाने तानाजी पाटलांच्या अंगात शर्यतीचं असं भूत भिनवलं की आज वय ५५ पूर्ण झालं, तरी तो ध्यास ओसरलेला नाही. गेल्या ४२ वर्षांपासून तानाजी पाटलांनी चिखल गुट्ट्याची अखंड सेवा केली आहे. आऊत करून बैल पळवणे, चिखलात स्वतःचा जीव गहाण ठेवून बैलाच्या टापेवर टाप बसवणे—हा खेळ तानाजी पाटलांनी नुसता खेळला नाही, तर उरात श्वासासारखा जपला.
भुदरगड, आजरा, चंदगड, गडहिंग्लज आणि राधानगरी… या पाचही तालुक्यांतील गल्लीबोळापासून ते मोठ्या मैदानांपर्यंत तानाजी पाटलांनी पळवलेला बैल आणि मारलेला नंबर नाही, असा एकही कोपरा शोधून सापडणार नाही!
गुट्ट्याच्या मैदानात जेव्हा काळ्या-लाल चिखलाचा सडा पडलेला असायचा, चारही बाजूंनी हजारो प्रेक्षकांचा “हुर्रियो… हुर्रियो…!” असा काळजाचा ठोका चुकवणारा एकच कल्ला उठायचा, तेव्हा मैदान फक्त एकाच माणसाकडे डोळे लावून असायचं. डोक्यावर कायम असणारी ती पांढरी टोपी, हातात काठी, अंगात अस्सल कोल्हापुरी कणखरपणा आणि नजरेत अजब बेधडकपणा!
देवाने त्यांना एक डोळा दिला नव्हता… पण ज्या माणसाला एका डोळ्याने जग पाहण्याची सवय होती, त्याने अखंड शर्यतीच्या मैदानाला असा एकच डोळा दाखवला की प्रतिस्पर्ध्यांचे पाय थरथरले.
लोकांची गुट्ट्याच्या कडेला उभी राहून नेहमी कुजबुज असायची— “अहो, एका डोळ्याने या माणसाला समोरचं तरी कसं दिसत असेल? निशाण पडल्यावर हा गुट्ट्यात कसा उतरत असेल? पळणाऱ्या बेभान बैलांना चिखलात कसा सावरत असेल?” पण तानाजी पाटलांसाठी नजर डोळ्यात नव्हतीच, ती होती त्यांच्या अंगात भिनलेल्या बैलांच्या तालात, मनगटाच्या जिद्दीत आणि ४२ वर्षांच्या अनुभवात! निशाण खाली पडलं की तानाजी पाटलांना समोरचा रस्ता डोळ्याने नाही, काळजाने दिसायचा.
पोळगावचे धाडाम, खामकर, सुतार, फयाचे तानाजी पाटील असोत, किंवा आजऱ्याचे आयुब खेडेकर, इम्रान मुराद असोत… मोठमोठ्या बैलमालकांची बैल जेव्हा मैदानात उभी राहायची, तेव्हा कासरा धरण्यासाठी त्यांना एकच हुकमी एक्का लागायचा—तानाजी पाटील!
शामराव नेवग्यांचा बेभान पळणारा ‘बंड्या’ असो, धाडामांचा प्रसिद्ध ‘छब्या’ असो, वा मान वशिंड पडलेला तो अनियंत्रित झालेला बैल असो… तानाजी पाटलांनी ज्या बैलाचा कासरा हातात घेतला आणि आऊत करून गुट्ट्यात उतरवले, तो बैल अगदी वाघासारखा डरकाळी फोडून पळायचा. तानाजी पाटलांचा हात बैलाच्या खांद्यावर पडला की मालकाची छाती गर्वाने फुलायची. ‘गुट्टापटू तानाजी पाटील नाव आलं की नंबर फिक्स!’ हे पाचही तालुक्यांतील अलिखित समीकरण बनलं होतं.
पोळगावच्या मैदानात तर तानाजी पाटलांनी जोड्यांवर जोड्या पळवल्या आणि दरवेळी गुट्ट्यातून नंबर काढूनच बाहेर पडले. त्यांची आणि पोळगावच्या मैदानाची नाळ इतकी घट्ट जुळली होती, की अगदी काल-परवापर्यंत कित्येक लोकांना वाटायचं तानाजी पाटील हे पोळगावचेच आहेत. हीच तर त्यांच्या निष्ठेची आणि कष्टाची पावती होती.
काळाचा महिमा अथांग आहे. ४२ वर्षे चिखलात पाय तुडवल्यावर शरीर थकणं स्वाभाविक होतं. डोक्यावरची पांढरी टोपी तशीच राहिली, पण खालचे केस पांढरे झाले. चेहऱ्यावर सुरकुत्या आल्या… पण छातीत धडकणारा तो ‘वाघ’ कधी म्हातारा झाला नव्हता.
गेल्या वर्षी पोळगावच्या मैदानात तोच जुना चमत्कार पुन्हा घडला. मैदानात कुठलीही मोठी चर्चा नव्हती, तानाजी पाटलांच्या नावाला ग्लॅमर नव्हतं, आणि सोबत पळणारे बैलही काही फार नावजलेले नव्हते. कडेला उभे असलेले काही नवखे तरुण म्हणत होते, “आता याचं वय झालंय, आता पूर्वीसारखा दणका राहिला नाही…”
पण तानाजी पाटलांनी शांतपणे तीच जुनी पांढरी टोपी डोक्यावर घट्ट केली, कासरा हातात घेतला आणि गुट्ट्यावर उभे राहिले. निशाण पडलं… चिखलाचे उडणारे तुषार, टापांचा गदारोळ, आणि त्यांची तीच जुनी डरकाळी मैदानात घुमली! जेव्हा त्या साध्या बैलांना घेऊन ५५ वर्षांच्या तानाजी पाटलांनी मैदानात पुन्हा एकदा ‘एक नंबर’ मारला, तेव्हा अख्खं मैदान अंगावर काटा आणणाऱ्या टाळ्यांच्या आणि शिट्ट्यांच्या कल्लाने दुमदुमून गेलं.
त्या दिवशी कडेला उभ्या असलेल्या कित्येक जुन्या रसिकांच्या आणि म्हाताऱ्या बैलप्रेमींच्या डोळ्यांत नकळत पाण्याचे थेंब आले… कारण त्यांनी फक्त जिंकलेली शर्यत पाहिली नव्हती, तर चापवड्यातून सुरू झालेली ४२ वर्षांची अखंड तपश्चर्या आणि उतारवयातही पेटून उठलेली एक बेधडक जिद्द जिंकताना पाहिली होती!
आज तानाजी पाटील काय करतात, कुठे आहेत, हे बहुतेकांना माहीत नसेल. कदाचित शर्यतीच्या धुरळ्यापासून थोडे दूर शांत जीवन जगत असतील. पण भुदरगड, आजरा, चंदगड, गडहिंग्लज आणि राधानगरीच्या मातीत जेव्हा जेव्हा चिखल गुट्ट्याचा इतिहास लिहिला जाईल, तेव्हा तानाजी पाटलांची ती पांढरी टोपी, हातातला कासरा आणि एका डोळ्याने ४२ वर्षे शर्यतीवर राज्य करणारा तो वाघासारखा बाणा प्रत्येकाच्या नजरेसमोर उभा राहील.
माणसाच्या श्वासाचा भरवसा नसतो, पण तानाजी पाटलांसारखी वादळे आणि त्यांनी घालवलेली ४२ वर्षे इतिहासाच्या पानांवर कायमची अजरामर राहतात!
हा शब्दसन्मान आणि या भावना तानाजी पाटलांपर्यंत नक्की पोहचाव्यात… ज्यांनी १३ व्या वर्षी चापवड्यातून सुरू केलेला हा प्रवास आजही तितक्याच निष्ठेने आणि श्वासाने जपला आहे!
जोतीराम बाबु शिंदे
८८९८९५५५९३
