मातीशी नातं, बैलांशी काळीज आणि पोळगावचा अभिमान
पहाटेच्या धुक्यात गोठ्याचं दार उघडलं की आत उभ्या असलेल्या बैलांच्या डोळ्यांत एक वेगळीच चमक दिसते. ती चमक असते मैदानाची, तळीतल्या चिखलाची आणि हजारो शौकीनांच्या आरोळ्यांची. आपल्या भागात चिखल गुट्टा शर्यत म्हणजे फक्त पळणारे बैल नाहीत. ती आहे जिवाभावाची माणसं, शिवारातला थरार, तळीतल्या ओल्या मातीचा सुगंध आणि प्रत्येक मैदानात ‘पोळगाव’ हे नाव अभिमानाने कोरणारा अस्सल स्वाभिमान!
कोल्हापूर-दक्षिण भागात ‘चिखल गुट्टा शर्यतीची पंढरी’ म्हणून पोळगावचं नाव आदराने घेतलं जातं. पंढरीच्या वाटेवर जसा वारकरी विठ्ठलासाठी झुरतो, तसा इथला प्रत्येक शौकीन आपल्या बैलासाठी झुरतो. खामकर, धडाम, सुतार, नेवगे, गुडुलकर, कांबळे, तेजम, काटकर, दुरुगडे या घराण्यांनी आणि त्यांच्या गोठ्यातील एकापेक्षा एक वादळी बैलांनी या मातीचा दरारा संपूर्ण महाराष्ट्रात आणि सीमाभागात पसरवला.
एक काळ असा होता, की कोणत्याही मैदानात पोळगावच्या ६ ते ७ जोड्या उतरल्या, की १ ते ६ सगळे नंबर पोळगावचेच! मैदान दुसऱ्या गावाचं असायचं, पण जल्लोष मात्र पोळगावचा असायचा. त्याच सुवर्णकाळाचा वारसा आज ताकदीने आणि तितक्याच मायेने पुढे नेणारं नाव म्हणजे जोतिबा पांडुरंग खामकर आणि त्यांच्या दावणीचा हुकमी गोठा. शौकीनांच्या काळजात कोरलेल्या आठवणींतून उलगडणारा हा पोळगावच्या चिखल गुट्टा शर्यतीचा आणि खामकरांच्या बैलांचा ऐतिहासिक पट…
तळीत अर्धा तास बसणारा ‘खली’ आणि ‘मानक्या’चा रांगडा इतिहास
खामकरांच्या गोठ्याचा इतिहास लिहायला घेतला, तर पहिल्या पानावर दोनच नावं उमटतात: ‘खली’ आणि ‘मानक्या’!
‘खली’ तब्बल ६ वर्षे मैदानावर अविरत पळत राहिला. त्याची एक न्यारीच सवय होती. तळीत आला, की चिखलात अर्धा तास शांतपणे बसून राहायचा. जणू तो मैदानाचा अंदाज घेत असायचा, समोरच्याचं बळ तोलत असायचा. पाहणाऱ्यांना वाटायचं, आज खली थकला. पण एकदा का तो उठून उभा राहिला आणि सुटला, की समोरच्याला अक्षरशः पाणी पाजून थेट ‘एक नंबर’ करायचा! त्या शांततेमागचं वादळ फक्त खामकरांनाच ठाऊक होतं.
मानक्यानेही श्यामराव नेवगे यांच्या प्रसिद्ध बैलासोबत सलग ५ वर्षे जोडी जमवून मैदानं गाजवली. दोन गोठ्यांतले दोन बैल, पण मैदानात उतरले की एकाच श्वासाने पळायचे.
पुढे घरचीच जोड असलेल्या ‘सोन्या आणि खली’ या जोडीने सलग ७ वर्षे मैदानात उतरून असं नाव कमावलं, की ही जोडी उतरली म्हणजे विजय निश्चित, हे समीकरणच बनून गेलं. विरोधकांच्या गोठ्यात ही जोडी मैदानात असल्याची बातमी पोहोचली, तरी तिथे चिंतेचं सावट पसरायचं! ‘पाखऱ्या’नेही २ वर्षे मैदानावर आपली ठसठशीत छाप सोडली.
केळेवाडीच्या तळीत कोसळलेले ‘लाव्हऱ्या आणि गोल्डन’… आणि ती अजरामर जिद्द!
पोळगावच्या बैलांची जातकुळी काय असते, हे पाहायचं असेल, तर केळेवाडीच्या त्या ऐतिहासिक मैदानाची आठवण काढावी.
चिखलाने माखलेल्या तळीत एकापेक्षा एक पळणाऱ्या जोड्या उतरल्या होत्या. इशारा झाला आणि खामकरांचे ‘लाव्हऱ्या आणि मोठा गोल्डन’ अफाट वेगाने सुसाट सुटले. पण तळीच्या अगदी मधोमध, अतिवेगामुळे दोन्ही बैल जोरदार ठेचकाळले आणि चिखलात कोसळले!
क्षणभर संपूर्ण मैदान स्तब्ध झालं. हजारो शौकीनांच्या काळजाचा ठोका चुकला. कुणाच्या डोळ्यांत पाणी तरळलं, कुणाचे हात नकळत जोडले गेले. पण खरा शर्यतीचा राजा तोच, जो पडल्यानंतर हार मानत नाही. लाव्हऱ्या आणि गोल्डनने क्षणात चिखल झटकला, ताठ मानेने गरुडभरारी घेतली, पुन्हा तोच सुसाट वेग पकडला आणि त्या स्थितीतही थेट नंबर करूनच दाखवला!
त्या दिवशी मैदानात जो जल्लोष झाला, तो आजही केळेवाडीच्या मातीत घुमतो. पडल्यानंतरही विजय खेचून आणण्याची ही जिद्द शौकीनांच्या काळजात कायमचं घर करून राहिली.
एका सेकंदाला ३५ फूट पळणारा ऑलराउंडर ‘लक्ष्या’!
मानक्या, खली आणि गोल्डननंतर खामकरांच्या गोठ्याची धुरा खांद्यावर घेतली ती ‘बॅटलग्राउंडचा ऑलराउंडर’ लक्ष्याने! २०२० मध्ये मैदानात पाऊल ठेवल्यापासून लक्ष्याने कधीही आपल्या माणसांची मान खाली जाऊ दिली नाही. गाडा असो, छकडी असो वा चिखल गुट्टा शर्यत, लक्ष्या प्रत्येक शर्यतीत ‘टॉप’ राहिला.
त्याचा सर्वात थरारक पराक्रम नोंदवला गेला श्री राम सेना हिंदुस्थान, बेळगावच्या मैदानात. तिथे लक्ष्याने एका सेकंदाला तब्बल ३५ फूट पळण्याचा अफाट वेग दाखवून सर्वांना अवाक केलं. दुर्दैवाने त्या दिवशी गाडा बाहेर गेला. नाहीतर बेळगावच्या मैदानात असा विक्रम झाला असता, जो कोणालाही सहजासहजी मोडता आला नसता. ती हुकलेली संधी आजही खामकरांच्या मनात सलते, पण लक्ष्याच्या वेगाची साक्ष मात्र त्या मैदानाने कायमची जपून ठेवली.
गेल्या वर्षी ‘सैराट’सोबत सलग १६ मैदानांमध्ये ‘एक नंबर’ मारण्याचा विक्रम लक्ष्याने केला. सोळा मैदानं, सोळा विजय आणि सोळा वेळा उंचावलेली पोळगावची मान!
लक्ष्याचं वेड चाहत्यांमध्ये इतकं भिनलं होतं, की शाहूवाडीच्या मैदानात त्याला पाहण्यासाठी आणि त्याची सेवा करण्यासाठी अजित खामकर, सोपान निऊगरे, सुनील निऊगरे, विघ्नेश तेजम आणि सुरजन पाटील हे चाहते तब्बल १० दिवस तिथेच मुक्कामाला थांबले. घर, शेत, कामधंदा सगळं बाजूला ठेवून एका बैलासाठी दहा दिवस मैदानावर राहणं, याला फक्त छंद म्हणता येणार नाही. हे आहे निखळ प्रेम!
जिवाभावाची माणसं आणि न शमणारा नाद
मैदानात झेपावणारे बैल जितके ताकदवान असतात, तितकीच त्यांना मायेने सांभाळणारी, त्यांच्या प्रत्येक श्वासावर विश्वास ठेवणारी माणसंही कणखर असावी लागतात. खामकरांच्या या वावटळीसारख्या बैलांच्या पाठीशी पोळगावची एक भक्कम, अभेद्य फळी कायम ढाल बनून उभी राहिली.
मैदानाचा अचूक अंदाज बांधत, तळीतील चिखलाचा रोख ओळखून बैलांना विजयाची दिशा दाखवणारे श्यामराव नेवगे, जोतिबा खामकर स्वतः, तानाजी पाटील (चापवडे), भरत तेजम, सुनील केसरकर आणि केरबा मांगले या गुट्टापटूंनी आपल्या दांडग्या अनुभवाच्या जोरावर प्रत्येक शर्यतीत विजयाचा पाया रचला.
सुट्टीचा तो क्षण, जेव्हा अख्ख्या मैदानाचा श्वास रोखला जातो, त्या क्षणी भीमराव दुरुगडे, ज्ञानदेव दुरुगडे आणि रामचंद्र शेवाळे या सुट्टी मेकर मंडळींनी साधलेलं अचूक टायमिंग हीच विजयाची खरी नांदी ठरली.
आणि या सगळ्या प्रवासाचा मूक साक्षीदार म्हणजे काशिम अगा यांचा टेम्पो. बैलांचा प्रवास सुखरूप व्हावा आणि महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातील मैदानांपर्यंत हा मान-सन्मान सुरक्षित पोहोचावा, यासाठी त्यांनी सलग १० वर्षे अहोरात्र सेवा बजावली. जात-धर्माच्या भिंती ओलांडून मातीशी जोडलेलं हे नातं, हीच पोळगावची खरी श्रीमंती!
आजही दावणीला उभी वादळी फौज
आजही जोतिबा खामकरांच्या गोठ्यात लक्ष्या, गोल्डन, सोन्या, मथुर आणि थैमान अशी ५ बैलांची भक्कम फौज तितक्याच ताकदीने दावणीला उभी आहे. नव्या मैदानांची, नव्या विजयांची आणि नव्या इतिहासाची वाट पाहत!
शर्यतीचं मैदान गाजवणारे हे हिऱ्यासारखे बैल, चिखलात रक्ताचं पाणी करणारी जिवाभावाची माणसं आणि दहा-दहा दिवस मैदानावर मुक्काम ठोकणारे शौकीन… ही केवळ शर्यत नाही. हा आहे पोळगावच्या मातीत जपलेला, रक्तामासात भिनलेला आणि पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला एक अस्सल ध्यास, नाद आणि अभिमान!
बैल बदलतील, पिढ्या बदलतील, पण जोपर्यंत पोळगावच्या तळीत चिखल आहे आणि माणसांच्या काळजात हा नाद आहे, तोपर्यंत ‘चिखल गुट्टा शर्यतीची पंढरी’ हे नाव कायम अभिमानाने झळकत राहील!
– जोतीराम बाबू शिंदे
८८९८९५५५९३