चिखलातलं सोनं, आभाळाचा जुगार

सह्याद्रीच्या कुशीतल्या भातशेतीची कहाणी, एका शेतकरीपुत्राच्या नजरेतून

कोल्हापूर जिल्ह्याच्या पश्चिमेकडचा डोंगरी पट्टा म्हणजे भाताचं माहेरघर. इथला अल्पभूधारक शेतकरी मे ते नोव्हेंबर अशी सहा महिने पावसाशी, चिखलाशी आणि बाजाराशी झुंज देतो. यंदा ऐन पोटरीच्या दिवसांत पावसानं दडी मारली आणि हिरवीगार भातशेती डोळ्यादेखत करपली.

भुदरगड तालुक्यातल्या केळेवाडीच्या एका भात उत्पादक कुटुंबातल्या पोराची ही व्यथा.

नाळ मातीशी जोडलेली

मी शेतकऱ्याचा पोरगा. भात पिकवणाऱ्या शेतकऱ्याचा. माझं मूळ गाव केळेवाडी, तालुका भुदरगड, जिल्हा कोल्हापूर. पोटापाण्यासाठी आज मी गावापासून दूर असलो, तरी माझी नाळ अजून त्या डोंगरउतारावरच्या भाताच्या वाफ्यांशी, त्या चिखलाशी आणि आभाळाकडे डोळे लावून उभ्या असलेल्या माझ्या माणसांशी जोडलेली आहे.

यंदा पावसानं ऐन वेळी दडी मारली. गावाकडून येणाऱ्या प्रत्येक फोनवर एकच वाक्य ऐकू येत होतं: भात गेलं. ज्या पिकासाठी घरातल्या प्रत्येकानं सहा महिने अंग झिजवलं, ते डोळ्यादेखत करपताना बघणं काय असतं, हे शहरात बसून कळत नाही. ते कळतं बांधावर उभ्या असलेल्या बापाच्या डोळ्यांत बघितल्यावर. म्हणूनच हे लिहितोय. कुणाला तरी कळावं, आपल्या ताटातला भात कुठून आणि कसा येतो.

सह्याद्रीच्या पायथ्याचा भातपट्टा

कोल्हापूर म्हटलं की बाहेरच्या माणसाला ऊस आठवतो, गुळाची ढेप आठवते, दुधाचे टँकर आठवतात. पण जिल्ह्याचा पश्चिम भाग पाहिला की चित्र बदलतं. भुदरगड, राधानगरी, आजरा, चंदगड, पन्हाळा, शाहूवाडी आणि गगनबावडा हे डोंगराळ तालुके. दाट रान, धरणं, ओढे आणि जून ते सप्टेंबर न थांबणारा पाऊस. दाजीपूरचं जंगल, आंबोलीला खेटून असलेला चंदगड, अंबा घाटाखालचं शाहूवाडी, करूळ-भुईबावडा घाटाच्या पायथ्याचा गगनबावडा. करवीरचा पश्चिम भाग म्हणजे भोगावती आणि कुंभीचं खोरं, कागलचा डोंगरी पट्टा आणि गडहिंग्लजची पश्चिमेकडची गावं, इथंही भातच. आमच्या भागात ऊस नाही, भात हेच जगणं.

इथला बहुतेक शेतकरी अल्पभूधारक. अर्धा एकर, एक एकर, फार तर दोन. तेही डोंगराच्या उतारावर पायऱ्यापायऱ्यांनी पाडलेले भाताचे छोटे छोटे वाफे. इंद्रायणी, जया, रत्नागिरी, कोलम आणि आजऱ्याचा सुगंधी घनसाळ हे वाण पिढ्यान्पिढ्या घेतले जातात. घरात वर्षभर पुरेल एवढा तांदूळ राहावा आणि थोडा विकून चार पैसे हाती यावेत, एवढीच अपेक्षा. पण या एवढ्याशा अपेक्षेसाठी शेतकऱ्याला सहा महिने एकेक दिवस लढावा लागतो.

राब, तरवा आणि पहिला जुगार

भाताचं काम पाऊस यायच्या आधीच सुरू होतं. मे महिन्याच्या कडक उन्हात तरव्याची जागा तयार करायची. शेणखत टोपल्यांनी वाहायचं. मग राब भाजायचा. डोंगरावरून पालापाचोळा, काटक्या, शेणी गोळा करून तरव्यावर पसरायच्या आणि पेटवायच्या. वर ऊन, समोर जाळ, डोळ्यांत धूर. राब चांगला भाजला तर तण कमी येतं आणि रोप जोमानं येतं, हे आमच्या वडिलधाऱ्यांचं गणित.
मग बियाण्याची धावपळ. पूर्वी प्रत्येक घरात पुढच्या वर्षीचं बी जपून ठेवलेलं असायचं. आता बरेच जण दुकानातून विकत घेतात, आणि सोसायटीचं पीककर्ज इथंच संपायला लागतं. रोहिणी लागली की धूळवाफेवर पेरणी. कोरड्या रानात बी टाकायचं आणि आभाळाकडे बघत बसायचं. हा शेतकऱ्याचा पहिला जुगार. पाऊस वेळेत आला तर ठीक, नाहीतर मातीतलं बी मुंग्या, पाखरं आणि उंदीर फस्त करतात. रोज सकाळी तरव्यावर जाऊन बोटानं माती उकरून बघायचं, बी आहे की गेलं?

दुबार पेरणीचं संकट

कधी पहिला पाऊस चांगला पडतो. बी उगवतं, तरवा हिरवागार दिसायला लागतो, घरात सगळ्यांना हायसं वाटतं. आणि मग पाऊस पंधरा-वीस दिवस गायब. उघडीप पडते, ऊन तापतं, कोवळं रोप आधी पिवळं पडतं, मग करपतं. विहिरीवरून, ओढ्यावरून घागरी भरून आणायच्या, आया-बहिणींनी डोक्यावरून हंडे वाहायचे. पण डोंगरउतारावरचा तरवा पाणी धरत नाही. बहुतेक वेळा ही धडपड वाया जाते.
मग दुबार पेरणी. पुन्हा बियाण्याला पैसा, पुन्हा उधारी, पुन्हा दुकानापुढं रांग. उशिरा पेरलेला तरवा उशिरा तयार होणार, लावण उशिरा, कापणी उशिरा, आणि मग कापणीच्या वेळी परतीचा पाऊस गाठणार. कधी उलटंही होतं. पहिलाच पाऊस इतका जोरात येतो की बी पाण्यात कुजतं, तरव्याची माती वाहून जाते. पाऊस कमी पडो की जास्त, एकाच हंगामात दोनदा पेरणीचा खर्च. आणि हे सगळं घडतं तेव्हा शेतात अजून एक रोपही लावलेलं नसतं.

गुडघाभर चिखलातली लावण

जुलैत आर्द्रा-पुनर्वसूचा पाऊस लागून राहिला की शेतं पाण्यानं भरतात आणि चिखलणी सुरू होते. बैल पोटापर्यंत चिखलात रुततात, नांगर धरलेल्या माणसाला प्रत्येक पावलाला पाय उपसून काढावा लागतो. वरून पाऊस, खाली गार पाणी. पॉवर टिलर आले, पण तासाचं भाडं सगळ्यांना परवडत नाही. आणि डोंगरावरच्या वाकड्यातिकड्या वाफ्यांपर्यंत यंत्र जातच नाही. तिथं आजही बैल आणि माणसंच.

लावणीच्या दिवशी पहाटेपासून तरव्यावर रोपं उपटायची, पेंढ्यानं मुठी बांधायच्या आणि भारे डोक्यावर घेऊन निसरड्या बांधावरून शेतापर्यंत न्यायचे. मग गुडघाभर चिखलात दिवसभर कंबरेत वाकून लावण. डाव्या हातात रोपांची मूठ, उजव्या हातानं चार-चार रोपं चिखलात खोचायची, एक पाऊल मागं, परत तेच. दिवसभरात हजारो वेळा. डोक्यावर इरलं असलं तरी झड लागली की अंग भिजतंच. सतत पाण्यात राहून पायाची बोटं पांढरी पडतात, चिखल्या होतात. जळवा पायाला लागतात आणि रक्त दिसलं तेव्हाच कळतं. चिखलात लपलेली काच, काटा, खेकड्याची नांगी पायात घुसते. पाण्यात साप सळसळला की सगळे क्षणभर थांबतात, आणि मग पुन्हा वाकतात. लावण थांबवून चालत नाही.

माझ्या डोळ्यांसमोर आजही ते चित्र आहे. आई पहाटे उठून भाकरी-चटणी बांधायची आणि दिवसभर शेतात असायची. लावणीची गाणी चालू असायची, कारण गाण्याशिवाय ते दिवस निघत नाहीत. संध्याकाळी घरी आल्यावर पुन्हा चूल, पाणी, जनावरं. रात्री कंबर धरायची, पण सकाळी ती पुन्हा शेतात असायची. आमच्या भागातल्या प्रत्येक घरातल्या बाईची हीच कहाणी आहे. भातशेतीचा खरा कणा या बायकाच.

पूर्वी गावात पैरा व्हायचा. म्हणजे गावातले लोक मजुरी न घेता एकमेकांच्या शेतात काम करायचे. आज तुझ्या शेतात, उद्या माझ्या. आता गावची पोरं कामासाठी कोल्हापूर, पुणे, मुंबईला गेली, आणि त्यात मीही आहे. लावणीच्या दिवसांत मजूर मिळत नाहीत, मिळाले तर मजुरी चढलेली. लावण लांबली की तरवा जून होतो, रोपं नीट वाढत नाहीत आणि उत्पन्न घटतं. घरच्यांना एकटं राबताना बघणं, याची बोच माझ्यासारख्या प्रत्येक पोराच्या मनात असते.
 
भांगलण, दिसत नसलेले कष्ट
 
लावण झाली की पंधरा-वीस दिवसांतच शेतात तण डोकं वर काढतं. पाऊस आणि खत, दोन्हीचा फायदा भातापेक्षा तणालाच जास्त. भातासारखंच दिसणारं गवत आणि इतर तण, हे सगळं भाताच्या तोंडचा घास काढून घेतं.
भांगलण म्हणजे पुन्हा तेच पाणी, पुन्हा तीच वाकलेली कंबर. रांगेनं शेतात फिरत रोपांच्या मधून एकेक तण उपटायचं आणि चिखलात दाबायचं. भात कुठलं आणि तण कुठलं, हे ओळखायला नजर सरावलेली लागते. ऑगस्टच्या मुसळधार पावसात, इरलं पांघरून, जळवांची आणि सापांची भीती बाळगत हे काम आठवडाभर चालतं. एक वाफा संपेपर्यंत पहिल्या कोपऱ्यात पुन्हा तण उगवलेलं असतं. कापणी सगळ्यांना दिसते, पण भांगलणीचे कष्ट बाहेरच्या कुणाच्याच लक्षात येत नाहीत.
 
रात्रीची राखण
 
डोंगरी भागातल्या जंगलालगतच्या गावांना खरी भीती गव्यांची. गव्यांचा कळप एका रात्री शेतात उतरला तर सकाळी तिथं फक्त तुडवलेला चिखल दिसतो. रानडुकरं बांध उकरतात, माकडं आणि मोर भाताची कणसं खातात. म्हणून शेतात लाकडी मचाण बांधून रात्र जागवायची. पत्र्याचे डबे बडवायचे, आरोळ्या द्यायच्या, शेकोटी पेटवायची, जुन्या साड्यांचं कुंपण करायचं. दिवसभर राबायचं आणि रात्री पावसात बसून राखण करायची, असं महिनोन्‌महिने.
ओलसर हवेत कीड आणि रोगही वाढतात. फवारणीसाठी दोन दिवस उघडीप हवी, ती नेमकी मिळत नाही. सकाळी मारलेलं औषध दुपारच्या पावसात धुऊन जातं. प्रत्येक फवारणी म्हणजे नवा खर्च, आणि तरीही पीक वाचेल याची खात्री नाही.
 
यंदा पावसानं मारलेली दडी
 
आणि आता यंदाची गोष्ट. हीच गोष्ट मनाला सगळ्यात जास्त बोचते आहे.
यंदा सगळं वेळेत झालं होतं. पेरणी झाली, तरवा चांगला आला, लावण झाली, भांगलणही झाली. शेतं हिरवीगार दिसत होती. वडील फोनवर समाधानानं सांगायचे, “यंदा पीक बरं दिसतंय.” त्यांच्या आवाजातला तो आनंद मला अजून आठवतो.
पण ऐन वेळी पावसानं दडी मारली. भाताला पाण्याची सगळ्यात जास्त गरज असते ती पोटरी येण्याच्या आणि कणसांत दाणा भरण्याच्या दिवसांत, आणि नेमकं तेव्हाच आभाळ कोरडं राहिलं. वाफ्यांतलं पाणी आटलं, जमिनीला भेगा पडल्या. उन्हाचा कडाका वाढला आणि हिरवं पीक बघता बघता पिवळं पडायला लागलं. कणसं बाहेर आली, पण त्यात दाणा भरलाच नाही. हातात घेऊन चोळून बघितलं तर आत दाणा नाही, नुसती रिकामी टरफलं.

वडील रोज सकाळी शेतावर जातात. बांधावर उभे राहून बराच वेळ शेताकडे बघत राहतात. काही बोलत नाहीत. फोनवर विचारलं की “बघू, देवाच्या मनात असेल तसं” एवढंच म्हणतात. पण त्या एका वाक्यात सहा महिन्यांची मेहनत, कर्जाचा डोंगर आणि पुढच्या वर्षाची काळजी, सगळं ऐकू येतं. आई काही बोलत नाही, पण तिच्या गप्प बसण्यात सगळं सांगितलेलं असतं.
हे फक्त आमच्या घरचं दुःख नाही. केळेवाडीत, भुदरगड तालुक्यात आणि आजूबाजूच्या गावांत हेच चित्र आहे. कुठं निम्मं पीक गेलं, कुठं त्याहून जास्त. ज्यांनी कर्ज काढून बी-खत घेतलं, त्यांच्यापुढं आता ते कसं फेडायचं हा प्रश्न आहे. घरात वर्षभर पुरेल एवढा तांदूळ तरी होईल का, आणि जनावरांना वर्षभराचा पेंढा तरी मिळेल का, ही काळजी आहे.

सगळ्यात जास्त दुखतं ते हे की हे नुकसान कुठंही मोठी बातमी होत नाही. पूर आला तर कॅमेरे येतात. पण पावसानं दडी मारून हळूहळू करपणारं पीक कुणालाच दिसत नाही. ते दिसतं फक्त बांधावर उभ्या असलेल्या शेतकऱ्याला.
 
कापणी, मळणी आणि लहान झालेला धान्याचा ढीग
 
जे काही हातात येईल ते घरात आणायचं, म्हणून कापणी तर करावीच लागते. पहाटेपासून विळा चालतो. दवानं ओली झालेली भाताची रोपं, पायाखाली ओलसर चिखल, आणि दिवसभर वाकून चालणारा विळा. संध्याकाळपर्यंत कंबर मोडून येते, पानांच्या धारेनं हातावर चरे पडतात. कापलेलं भात दोन-तीन दिवस शेतातच वाळवून भारे बांधायचे आणि डोंगरउतारावरच्या पायवाटेनं, बांधावरून तोल सावरत डोक्यावरून खळ्यापर्यंत न्यायचे. वाडी-वस्तीवरच्या बऱ्याच शेतांपर्यंत गाडी पोचत नाही.

मग मळणी, म्हणजे भातापासून दाणे वेगळे करायचं काम. शेणानं सारवलेल्या खळ्यावर, म्हणजे मळणीच्या मोकळ्या जागेवर, भारे रचायचे. जुन्या पद्धतीनं भाताच्या पेंढ्या दगडावर आपटून दाणे गाळायचे, किंवा भाड्याच्या यंत्राची वाट बघायची. गावात यंत्र एक आणि गरज सगळ्यांना एकाच आठवड्यात. तुसाची धूळ नाकातोंडात जाते, डोळे चुरचुरतात. रात्री बल्बच्या उजेडात मळणी चालते आणि खळ्यावरच झोपायचं, कारण उघड्या धान्याच्या ढिगाला गवे, डुकरं, चोर कुणाचाही धोका. शेवटी सुपानं वारं घालत धान्यातलं तूस वेगळं करायचं, पोती भरायची आणि जनावरांसाठी पेंढ्याचा ढीग रचायचा.

यंदा मात्र खळ्यावरचा धान्याचा ढीग नेहमीपेक्षा खूप लहान असणार आहे. तो लहान ढीग बघताना काय वाटतं, हे शब्दांत सांगता येत नाही.
 
परतीच्या पावसाची टांगती तलवार
 
आणि हे सगळं कमी म्हणून आणखी एक भीती. ज्या पावसानं गरजेच्या वेळी पाठ फिरवली, तोच कापणीच्या वेळी परतीचा होऊन कोसळेल की काय. अनेक वर्षं हे पाहिलं आहे. कापणी अर्धी झालेली असते, दुपारी पश्चिमेकडून काळे ढग जमतात, वारा पडतो, हवा कोंदते. थोड्याच वेळात विजा कडाडतात आणि पाऊस कोसळतो.
त्या क्षणी सगळी वाडी शेताकडे धावते. बायका, पोरं, म्हातारी माणसं, सगळे वाळत घातलेलं भात गोळा करतात. प्लास्टिकचे कागद ओढले जातात, वारा ते उडवून नेतो. हातात येईल तेवढं उचलून घराच्या आडोशाला आणायचं. धान्याचा ढीग वाचवायला अंगावरची घोंगडीसुद्धा त्याच्यावर टाकली जाते. तरी निम्मं भात पाण्यात भिजतं. कणसांना कोंब फुटतात, दाणे काळे पडतात, भरडल्यावर तांदूळ तुटतो. भिजलेला पेंढा कुजतो. आणि व्यापारी एका नजरेत “ओलावा जास्त, माल हलका” म्हणून भाव पाडतो.
पाऊस नसला तरी नुकसान, आला तरी नुकसान. आमच्या शेतकऱ्याच्या नशिबी ही दुहेरी कात्री कायमची आहे.
 
बाजारात होणारी लूट
 
जे वाचतं ते बाजारात न्यायचं. सरकारचा हमीभाव कागदावर आहे, पण डोंगरी तालुक्यांत खरेदी केंद्रं कमी, ती उशिरा सुरू होतात आणि कागदपत्रांची यादी मोठी. पैशाची तातडी असलेला शेतकरी गावात येणाऱ्या व्यापाऱ्यालाच माल देतो, आणि तिथं ओलावा, काळे दाणे, तूट अशी कारणं सांगून दर पाडला जातो.
गंमत अशी की हाच इंद्रायणी किंवा घनसाळ तांदूळ शहरातल्या दुकानात शेतकऱ्याला मिळालेल्या दराच्या कितीतरी पट भावानं विकला जातो. आजऱ्याच्या घनसाळला भौगोलिक मानांकन (GI टॅग), म्हणजे खास ओळख मिळाली, पण त्याचा फायदा शेतकऱ्यापेक्षा मधल्या साखळीलाच जास्त होतो. बियाणं, खत, नांगरणी, मजुरी, फवारणी, मळणी, वाहतूक, हा सगळा खर्च वजा केला तर हातात फारसं काही उरत नाही. घरच्या माणसांच्या कष्टाची किंमत तर कुणी धरतच नाही. आणि यंदासारख्या वर्षी तर खर्चही निघणार नाही. म्हणूनच गावातली तरुण पोरं विचारतात, एवढं करून काय मिळतं? काही शेतं आता पडीक पडायला लागली आहेत.
 
काय व्हायला हवं
 
एका शेतकऱ्याचा पोरगा म्हणून, केळेवाडीचा आणि भुदरगडचा माणूस म्हणून, शासनाकडे आणि समाजाकडे माझ्या काही कळकळीच्या अपेक्षा आहेत.
पहिली, यंदा पावसाच्या दडीमुळे झालेल्या भात पिकाच्या नुकसानीचे पंचनामे तातडीनं आणि प्रामाणिकपणे व्हावेत. डोंगरी भागातल्या लहान शेतांचं नुकसानही कागदावर पूर्ण दिसावं.

दुसरी, नुकसानभरपाई आणि पीकविम्याची रक्कम वेळेत शेतकऱ्याच्या हातात पडावी, आणि या वर्षी पीककर्जाच्या वसुलीला दिलासा मिळावा.

तिसरी, डोंगरी भागात पाणी साठवणुकीच्या आणि छोट्या सिंचनाच्या सोयी व्हाव्यात, म्हणजे पावसानं आठ-दहा दिवस दडी मारली तरी पीक जगवता येईल.

चौथी, डोंगरात चालतील अशी छोटी यंत्रं सवलतीत भाड्यानं मिळावीत, गावाजवळ खरेदी केंद्रं वेळेवर सुरू व्हावीत, गव्यांसाठी कुंपण आणि तत्काळ भरपाई मिळावी.

आणि पाचवी, घनसाळ, इंद्रायणीसारख्या वाणांसाठी शेतकरी उत्पादक कंपन्यांमार्फत थेट शहराशी जोडणारी विक्री व्यवस्था उभी राहावी, म्हणजे आमच्या तांदळाचा खरा दाम आमच्या हातात येईल.
 
शेवटी एवढंच
 
भुदरगड-चंदगडपासून गगनबावडा-शाहूवाडीपर्यंतचा हा पट्टा फक्त भात पिकवत नाही. लावणीची गाणी, पैऱ्याची साथ, नव्या भाताची पूजा, घरच्या तांदळाचा वास, हे सगळं या शेतीशी जोडलेलं आहे. ही संस्कृती टिकायची असेल, तर शेतकऱ्याच्या कष्टाला योग्य दाम मिळायला हवा.
पुढच्या वेळी ताटात गरम भात येईल, तेव्हा क्षणभर थांबा. हा घास कुणाच्या तरी आईच्या वाकलेल्या कंबरेतून, कुणाच्या तरी बापाच्या रात्रीच्या जागरणातून आणि आभाळाकडे लावलेल्या डोळ्यांतून आलेला आहे.
माझा बाप दरवर्षी निसर्गाशी जुगार खेळतो. यंदा तो हरला. पण तरीही पुढच्या रोहिणीला तो पुन्हा बी घेऊन शेतात उतरेल, कारण मातीशी असलेलं नातं त्याला तोडता येत नाही. निदान या लढाईत त्याला एकटं वाटू नये, एवढीच माझी अपेक्षा.
 
जोतीराम बाबू शिंदे
मु. केळेवाडी, ता. भुदरगड, जि. कोल्हापूर
मोबाईल: 8898955593