शिक्षक तर आयुष्यात खूप भेटतात, पण काही शिक्षक असे असतात ज्यांची पाऊलखूण आपल्या मनाच्या गाभाऱ्यावर आयुष्यभरासाठी कोरली जाते. लहानपणी विद्यामंदिर केळेवाडीच्या प्राथमिक शाळेची वेस ओलांडली आणि दिंडेवाडीच्या माध्यमिक विद्यालयात पाऊल ठेवलं, तिथून आयुष्याची एक नवी आणि खडतर पायवाट सुरू झाली. चौथ्या इयत्तेपर्यंत केळेवाडीत शिकल्यानंतर पुढे पाचवीपासून दररोज तब्बल सात किलोमीटरची पायपीट करत दिंडेवाडीला जावं लागायचं. पायांत रुतणारे खडे, अंगातून निघणाऱ्या घामाच्या धारा आणि लहानग्या पावलांचा थकवा… पण या सगळ्या थकव्यात मनाला खरा धीर आणि आधाराचा उबदार हात मिळाला, तो म्हणजे आमचे पहिले वर्गशिक्षक लहान मुळीक सर म्हणजेच आदरणीय सुधाकर मुळीक सर.
दिंडेवाडी विद्यालयात पाचवी ते दहावी असा तब्बल ६ वर्षांचा काळ सरांच्या छत्रछायेखाली गेला. या सहा वर्षांत त्यांनी आम्हाला ‘विज्ञान भाग-२’ आणि ‘बीजगणित’ (Algebra) हे दोन विषय शिकवले. पण या ६ वर्षांच्या प्रवासात आम्ही सर्वांनी एक अद्भूत आणि थक्क करणारी गोष्ट अनुभवली—सरांनी या सहा वर्षांत कधीही हातात पुस्तक घेऊन वर्गात प्रवेश केलाच नाही!
विज्ञानातील कठीण संज्ञा असो किंवा बीजगणितातील गुंतागुंतीची सूत्रे, प्रमेय आणि समीकरणं; वर्गात येऊन सरांनी एकदा फळ्यावर चौक उचलला की ज्ञानाचा वाहता आणि समृद्ध झरा सुरू व्हायचा. पुस्तकाचं एक पानही न उघडता कठीणात कठीण विषय सोपा करून सांगण्याची त्यांची हातोटी अवाक करणारी होती. “अभ्यास पुस्तकाच्या पानांत नाही, तर माणसाच्या डोक्यात आणि रक्तात असावा,” हे त्यांनी स्वतःच्या वर्तनातूनच आम्हा विद्यार्थ्यांना शिकवलं.
अनेकदा शाळेत शिकलेली सूत्रं परीक्षेची घंटा वाजली की विसरून जातात, काळाच्या ओघात धूसर होतात. पण मुळीक सरांनी शिकवलेली बीजगणिताची सूत्रं आणि विज्ञानाच्या संकल्पना मनात अशा काही पक्क्या रुजल्या आहेत की, आज कित्येक वर्षांनंतरही ती जशीच्या तशी हृदयात आठवतात. त्यांनी कधी पाठांतराचा जाच दिला नाही, तर ती सूत्रं आणि नियम आपल्या दैनंदिन आयुष्यातील उदाहरणे देऊन थेट आत्म्यात उतरवले.
त्या काळात शाळेत प्रत्येक विद्यार्थ्याची आवड-निवड वेगळी असायची, पण अख्ख्या दिंडेवाडी विद्यालयात एक असं नाव होतं ज्यांच्याबद्दल प्रत्येकाच्या मनात अपार प्रेम आणि नितांत आदर होता—तेव्हा सर्वांचेच सर्वात लाडके शिक्षक म्हणजे लहान मुळीक सरच होते.
त्यांच्या अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्वाची जादू संपूर्ण शाळेवर पसरलेली असायची. वर्गात विषय शिकवणं असो, शाळेतील प्रश्नमंजुषा असो किंवा कोणताही सांस्कृतिक कार्यक्रम; सरांचं अभ्यासपूर्ण आणि रंजक सूत्रसंचालन अख्ख्या शाळेला खिळवून ठेवायचं. अभ्यासात चमकणाऱ्या मुलांपासून ते बाकावर शांत मागे बसणाऱ्या शेवटच्या विद्यार्थ्यांपर्यंत सर्वांना समान प्रेमाने जवळ करण्याची त्यांची शैली प्रत्येक विद्यार्थ्याला आपलीशी वाटायची.
ग्रामीण भागातील, कष्टकरी मुलांबद्दल सरांच्या मनात नेहमीच एक वेगळा कळवळा, माया आणि आपुलकी राहिली आहे.केळेवाडीसारख्या लांबच्या गावांहून मैलोन्मैल चालत येणाऱ्या आम्हा मुलांची अडचण, तो शारीरिक थकवा आणि घरची परिस्थिती सरांना न सांगताही पूर्ण ठाऊक असायची. म्हणूनच वर्गाच्या भिंतींच्या पलीकडे जाऊन एका पाठीराख्या पालकासारखी आमची चौकशी करणं आणि पाठीवर मायेचा, विश्वासाचा हात ठेवणे… त्यांच्या या एका स्पर्शाने आमचा सगळा थकवा क्षणात पळून जायचा.
विशेष आणि अभिमानाची गोष्ट म्हणजे, आज इतक्या वर्षांनंतरही सर त्याच तळमळीने, निष्ठेने आणि आत्मियतेने दिंडेवाडी विद्यालयात नव्या पिढ्यांना घडवण्याचं कार्य अविरतपणे करत आहेत. ग्रामीण भागातील पिढ्यानं-पिढ्यांवर ज्ञानाचे आणि संस्कारांचे बीज रोवण्याचं हे पवित्र व्रत त्यांनी आजही तितक्याच प्रेमाने जपलं आहे.
आज आयुष्याच्या अनेक वळणांवर कितीही पुढे गेलो, तरी दिंडेवाडी विद्यालयाच्या ५ वीच्या त्या वर्गात मुळीक सरांनी दिलेले संस्कार आणि शिकवलेले धडे कायम पाठीशी ढाल बनून उभे आहेत. ज्यांनी पुस्तकाचा आधार न घेता, केवळ आपल्या अथांग ज्ञानाच्या आणि निरपेक्ष प्रेमाच्या जोरावर आमचं आयुष्य सुवर्णासारखं उजळवलं… अशा आमच्या सर्वांच्या लाडक्या सुधाकर मुळीक सरांच्या (लहान मुळीक सर) चरणी शतशः प्रणाम!
तुमचाच विद्यार्थी,
जोतीराम बाबु शिंदे