पावसाच्या धारांनी न्हाऊन निघालेली काळी-लाल माती, गुडघाभर चिखलात उभ्या असलेल्या गाड्या, सुटण्याच्या क्षणाची ती श्वास रोखून धरणारी शांतता आणि मग एकदम उसळणारा जल्लोष… चिखल गुट्ट्याची शर्यत म्हणजे केवळ वेगाची स्पर्धा नसते. ती असते श्वासांची जिद्द, रक्तातील ईर्ष्या, मातीशी जुळलेली नाळ आणि मुक्या जनावरावरचे जीवापाड प्रेम! या रांगड्या खेळात कित्येक शौकीन आले आणि गेले, कित्येक गाड्या गाजल्या आणि विस्मृतीत गेल्या; पण ज्या नावाने चिखलाच्या प्रत्येक मैदानावर आपला दरारा निर्माण केला आणि जे नाव आजही आदराने घेतले जाते, ते नाव म्हणजे अरळगुंडीचे चंद्रकांत (नाना) पाटील!
(नाना हे त्यांच्या वडिलांचे नाव; पण शर्यतीच्या जगात ‘चंद्रकांत नाना’ याच नावाने त्यांची ओळख सुवर्णाक्षरांनी कोरली गेली.)
नाव नसलेले बैल, ज्यांनी मालकाचे नाव केले
शर्यतीच्या जगात बैलांना नावे ठेवण्याची एक परंपराच आहे. कुणाचा ‘राजा’, कुणाचा ‘सर्जा’, कुणाचा ‘हिरा’… नावाबरोबरच बैलाची ख्याती पसरते आणि मैदानात त्या नावाचा जयघोष होतो. पण चंद्रकांत पाटलांच्या बैलांची कहाणी याहून वेगळी आणि म्हणूनच अधिक विलक्षण आहे.
चंद्रकांत पाटलांनी दोन वासरे आणली होती — एक संकेश्वरच्या बाजारातून, तर दुसरे अल्बादेवीच्या पावन भूमीतून! दोन्ही वासरे लहान, अगदी कळीसारखी… तोंडात अजून दातही आलेले नव्हते. त्या वासरांना कधीच कुठलेही विशेष नाव ठेवले गेले नाही. ना मैदानात त्यांच्या नावाचा जयघोष झाला, ना त्यांच्या नावाचे फलक लागले.
पण हीच तर या गाथेची खरी गंमत आहे! ज्या बैलांना स्वतःचे नावच नव्हते, त्याच बैलांनी आपल्या मालकाचे नाव शर्यतीच्या इतिहासात कायमचे कोरून ठेवले. मैदानात लोक म्हणायचे, “आली रे आली, चंद्रकांत नानांची गाडी आली!” बैलांना ओळख नव्हती, पण त्यांच्या पराक्रमाने ‘चंद्रकांत नाना पाटील’ हे नाव पंचक्रोशीत घराघरात पोहोचले. स्वतः अनामिक राहून मालकाला नाव मिळवून देणारी अशी निष्ठा क्वचितच पाहायला मिळते. म्हणूनच म्हणावे वाटते — बैलांनी नाव कमावले नाही, तर मालकाचे नाव केले!
दिंडेवाडीचे ऐतिहासिक मैदान
शर्यतीच्या आखाड्यात अनेकदा मोठमोठी नावे असलेले बैलही मात खातात; पण जिथे अस्सल नियत आणि अथक मेहनत असते, तिथे इतिहास घडतो.
ही बिनदाती वासरे घेऊन दिंडेवाडीच्या चिखल गुट्टा मैदानात उतरण्याचा निर्णय चंद्रकांत पाटलांनी घेतला, तेव्हा आजूबाजूला जमलेली काही मंडळी मिस्किलपणे हसत होती. “अहो, एवढीशी बिनदाती वासरे चिखलात काय पळणार?” अशा टवाळ्या मैदानात फिरत होत्या. कुणी डोक्याला हात लावत होते, तर कुणी कुत्सितपणे पाहत होते. पण चंद्रकांत पाटलांच्या डोळ्यांत वेगळाच निर्धार होता. वासरांच्या पाठीवरून मायेने हात फिरवताना त्यांना आपल्या मेहनतीवर पूर्ण विश्वास होता. त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे असलेले बबन देवेकर, तुकाराम शामराव पाटील आणि बाळू चव्हाण या गुट्टापट्टूंचाही त्या वासरांच्या रक्तावर अढळ विश्वास होता.
अखेर लाल मातीत सुट्टी झाली… आणि त्या लहान वासरांनी चिखलाच्या तालावर असे काही विजेसारखे थैमान घातले की उपस्थितांच्या अंगावर काटा उभा राहिला! तुडवलेल्या चिखलाचे तुषार उडवत, वाऱ्याच्या वेगाने ती वासरे रेषेकडे झेपावली. झेंडा पडला, टायमिंग समोर आले आणि चंद्रकांत (नाना) पाटील प्रथम क्रमांकाचे मानकरी ठरले! हसणाऱ्यांची तोंडे जागीच बंद झाली. ज्यांनी टवाळी केली होती, तेच आता टाळ्या वाजवत होते. दिंडेवाडीच्या त्या ऐतिहासिक क्षणाने शर्यतीच्या पटलावर एका सुवर्णयुगाचा पाया रचला.
एकाच दिवसात चार मैदाने — आजही अबाधित पराक्रम
शर्यतीच्या जगात एका दिवसात एक मैदान जिंकणे हेच अनेकांचे स्वप्न असते. दिवसभर बैलांची तयारी, गाडीची जुळवाजुळव, चिखलाचा अंदाज आणि मग काही क्षणांची शर्यत — यात एका मैदानातच माणूस आणि जनावर दोघेही थकून जातात. पण त्या दिवशी जणू निसर्गाने आणि नियतीनेच चंद्रकांत पाटलांच्या पाठीवर आशीर्वादाचा हात ठेवला होता.
एकाच दिवशी, एकामागून एक चार मैदानांवर गाडी जुंपली गेली:
पेरणोली — प्रथम क्रमांक
आजरा — द्वितीय क्रमांक
इब्राहिमपूर — प्रथम क्रमांक
सांग्रुकुमती (वांगणी) — प्रथम क्रमांक
सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत चार वेगवेगळ्या आखाड्यांत धुरळा उडवत ३ प्रथम आणि १ द्वितीय क्रमांक मिळवण्याचा हा पराक्रम आजतागायत कुणालाही मोडता आलेला नाही! अनेक नामवंत गाड्या आल्या, अनेकांनी प्रयत्न केले, पण एकाच दिवशी चार मैदानांत अशी कामगिरी करणे कुणालाही जमले नाही. हा विक्रम आजही अबाधित आहे आणि परिसरात मोठ्या अभिमानाने सांगितला जातो. ही केवळ चंद्रकांत पाटलांच्या मनातील अफाट जिद्दीची आणि वासरांवरील अथांग प्रेमाचीच किमया होती.
विजयांची मालिका
नोंदी आणि इतिहास साक्षी आहेत की, जिथे जिथे चंद्रकांत पाटलांच्या गाडीची टाप पडली, तिथे तिथे यशाचा गुलाल उधळला गेला. बिनदाती वयातच जिंकलेले दिंडेवाडीचे ऐतिहासिक मैदान असो; पोळगाव, आडोली आणि कडगाव येथील प्रथम क्रमांक असो; शिसेवाडीतील द्वितीय क्रमांक असो; नांदोलीत धडाम यांच्यासोबत मिळवलेली प्रथम क्रमांकाची बरोबरी असो किंवा केळेवाडीतील तृतीय क्रमांक असो — प्रत्येक मैदानाने चंद्रकांत पाटलांच्या गाडीचा रुबाब अनुभवला आहे. मैदान कोणतेही असो, चिखल कितीही खोल असो, समोरची गाडी कितीही नामवंत असो, नाव नसलेल्या त्या दोन बैलांनी कधीच हार मानली नाही.
या जोडीतील बैलांची शर्यत पळण्याची शैली आणि अजब बाणाच वेगळा होता! मैदानात सुट्टी होण्याआधी गाडी जुंपली की त्या जोडीतील एक बैल शांतपणे थेट चिखलाच्या तळीत जाऊन बसायचा. पण एकदा का तो तळीत बसून उठला आणि पळायला लागला, की शौकीनांना आणि प्रतिस्पर्ध्यांना खात्रीच पटायची की आता पहिला क्रमांक चंद्रकांत पाटलांचाच असणार! ‘बसला की पहिला, नाहीतर नंबर न घेताच बसून गेला’ असा त्याचा स्वाभिमानी आणि आक्रमक बाणा अवघ्या शर्यत शौकीनांच्या आजही स्मरणात आहे!
यशामागचे साथीदार
हा अफाट प्रवास कधीच एकट्याचा नव्हता. बबन देवेकर, तुकाराम शामराव पाटील आणि बाळू चव्हाण हे तिघे चंद्रकांत पाटलांचे एकनिष्ठ आणि हाडाचे गुट्टापट्टू होते. चिखलाची खोली ओळखणे असो, मैदानाचा अंदाज घेणे असो वा शर्यतीचा डाव आखणे असो, या तीन जिवलग साथीदारांची साथ हीच चंद्रकांत पाटलांची खरी ताकद होती.
या संपूर्ण प्रवासात मैदानांवर ऐनवेळी गाड्या आणि बैल वेळेत पोहोचवण्याची जबाबदारी पिंपळगावचे टेम्पो मालक धनाजी टेंबुडगे यांनी अत्यंत निष्ठेने सांभाळली. रात्रं-दिवस असो वा लांबचा प्रवास, धनाजी टेंबुडगे यांच्या टेम्पोने चंद्रकांत पाटलांच्या विजयी वासरांना मैदाना-मैदानांवर सुखरूप पोहोचवले. शर्यतीच्या या रणधुमाळीत त्यांची अखंड साथ आणि मोलाची सेवा ही या प्रवासातील एक महत्त्वाची कडी ठरली.
तसेच मैदानात गाडी जुंपताना आणि सुट्टीच्या वेळी बैल सोडताना मुलगा बाबुराव पाटील, सुरेश सुतार आणि संजय पाटील यांनी दिलेले मोलाचे सहकार्य हा या यशोगाथेचा कणा ठरला. या सर्वांच्या एकजुटीने सलग ५ ते ६ वर्षे बहुतांश मैदानांत पहिला क्रमांक पटकावत विक्रमांचा डोंगर उभा केला. एक माणूस, दोन नाव नसलेले बैल आणि जिवाला जीव देणारे साथीदार — या त्रिवेणी संगमातूनच ही यशोगाथा जन्माला आली.
निवृत्ती, पण प्रेम कायम
काळाच्या ओघात आजही चंद्रकांत पाटलांच्या दावणीला बैल तितक्याच कौतुकाने आणि प्रेमाने बांधले जातात. पोटच्या लेकरासारखा त्यांचा सांभाळ होतो; मात्र आता त्या लाडक्या जिवांना शर्यतीच्या आखाड्यात उतरवले जात नाही.
चंद्रकांत पाटलांनी शर्यतीतून निवृत्ती घेतली असली, तरी चिखल गुट्ट्याविषयीचे आणि लाल मातीविषयीचे त्यांचे प्रेम जराही आटलेले नाही. आजही परिसरात कुठेही चिखल गुट्ट्याचे मैदान भरू द्या, अरळगुंडीचे चंद्रकांत पाटील तिथे स्वतः हजर असतात. गर्दीच्या एका कोपऱ्यात उभे राहून ते सुटणाऱ्या गाड्या पाहतात, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यांत त्या बिनदाती वासरांचा जुना थरार आणि अभिमानाचे अश्रू तरळतात. नव्या पिढीतील शौकीन त्यांच्याकडे आदराने पाहतात आणि जुनी मंडळी त्यांच्या पराक्रमाच्या आठवणी सांगताना रंगून जातात.
शेवटी…
शर्यती येतील आणि जातील, मैदाने भरतील आणि रिती होतील, नवे बैल येतील आणि नवी नावे गाजतील… पण ज्यांना स्वतःचे नावही नव्हते, तरीही ज्यांनी मैदाने गाजवली आणि मालकाचे नाव अजरामर केले, त्या निष्ठावंत वासरांचा वादळी टप्पा कुणीही विसरू शकणार नाही. एकाच दिवसात चार मैदाने मारण्याचा अबाधित विक्रम आणि अरळगुंडीच्या चंद्रकांत (नाना) पाटलांचे नाव चिखल गुट्ट्याच्या इतिहासात कायम सुवर्णाक्षरांनी लिहिले जाईल!
जोतीराम बाबू शिंदे
मु. केळेवाडी, पो. मानवळे
मो. ८८९८९५५५९३