प्रिय देवा सर,
तुमचं ‘एक भाकर तीन चुली’ हे पुस्तक मी नुकतंच वाचून पूर्ण केलं. ४२५ पानांचा हा संपूर्ण प्रवास डोळ्यांखालून घालवला खरा, पण या पुस्तकाने माझ्या मनावर आणि काळजावर जो चटका लावलाय, तो अजूनही सुटलेला नाही. पुस्तक वाचून बाजूला ठेवणं माझ्यासाठी अजिबात सोपं नव्हतं. कारण हे निव्वळ एक पुस्तक किंवा काल्पनिक कादंबरी नाहीये; तर तुम्ही तुमच्या ‘आयावडे’चं (आईचं) संपूर्ण आयुष्य या ४२५ पानांवर अगदी जिवंत केलंय. ते जगणं वाचताना खडतर, बिकट किंवा अवघड हे शब्दही अत्यंत तोकडे वाटू लागतात.
ग्रामीण वास्तव, दारिद्र्य आणि संस्कृतीचा जिवंत दस्तऐवज
देवा सर, हे केवळ एका कुटुंबाचं आत्मचरित्र उरलेलं नाही, तर तो आपल्या महाराष्ट्रातल्या भीषण ग्रामीण वास्तवाचा एक जिवंत दस्तऐवज बनला आहे. पुस्तकातून उभी राहणारी गरिबी, दुष्काळ, पोटाची खळगी भरण्यासाठी करावी लागणारी अमानुष धडपड आणि त्या परिस्थितीतही जपलेली माणसांची नाती हा सगळा पट तुम्ही इतक्या बारकाईने मांडला आहे की, प्रत्येक प्रसंग वाचताना डोळ्यांसमोर उभा राहतो.
त्या काळातील चालीरीती, रूढी-परंपरा, अंधश्रद्धा आणि सामाजिक विषमता अनुभवताना मन सुन्न होतं. पण या सगळ्या अंधारावर मात करणारी ‘आयावडेची’ जिद्द आणि कष्ट करण्याची वृत्ती काळजाला थेट भिडते.
एका स्त्रीच्या सोसण्याची आणि स्वाभिमानाची धगधगती गाथा
पुस्तक वाचताना तुमच्या आयावडेचा जन्मापासूनचा संपूर्ण प्रवास माझ्या डोळ्यांसमोरून जसाच्या तसा सरकत होता.
मुलगी म्हणून जन्माला आल्यामुळे अगदी लहानपणापासून तिच्या वाट्याला आलेला तिरस्कार आणि उपेक्षा वाचताना मन गहिवरून येतं. गरिबीच्या अथांग गर्तेत राहून पोटाची खळगी भरण्यासाठी तिने उपसावे लागलेले अव्याहत कष्ट पाहून अंगावर काटा येतो. बायको म्हणून आयुष्यात कधीतरी सुखाचे चार दिवस मिळतील, या भाबड्या आशेवर नवऱ्याचा मार खाऊनही तिने दाखवलेला पराकोटीचा संयम थक्क करणारा आहे.
पण ही आई फक्त निमूटपणे सोसणारी नव्हती. वयाच्या प्रत्येक टप्प्यावर जेव्हा जेव्हा तिच्या अब्रूवर हात टाकायचा प्रयत्न झाला, तेव्हा तो हात जागच्या जागी मोडून टाकायची धमक तिने दाखवली, हे तुम्ही ज्या ताकदीने मांडलंय त्याला तोड नाही. स्वतःच्या आई-वडिलांसाठी, स्वतःच्या सौभाग्यासाठी आणि तुमच्यासारख्या लेकरांसाठी तिने स्वतःच्या देहाची जी ससेहोलपट केली, जो अथांग त्याग केला, ते वाचताना माझे डोळे बरेचदा ओलावले.
नात्यांमधील गुंतागुंत आणि कौटुंबिक संघर्ष
पुस्तकात तुम्ही नात्यांचे जितके सुरेख पैलू उलगडले आहेत, तितकीच नात्यांमधील कटुता आणि गुंतागुंतही अगदी प्रामाणिकपणे मांडली आहे. ‘एक भाकर आणि तीन चुली’ हे नावच मुळात एकाच घरात राहून मनं आणि चुली वेगळ्या होणाऱ्या कौटुंबिक समीकरणाची दुर्दैवी कथा सांगून जातं. स्वार्थ, दारिद्र्यामुळे निर्माण होणारे कलह आणि त्या सगळ्यात होणारी माणसांची फरपट तुम्ही कुठेही पांघरून न घालता जशीच्या तशी मांडली आहे.
या सगळ्या गदारोळात आयावडेने सर्वांना एकत्र बांधून ठेवण्यासाठी दिलेला लढा आणि मुलांच्या भविष्यासाठी कौटुंबिक संघर्षाला दिलेली तोंड वाचकाला अंतर्मुख करायला लावते.
अस्सल ग्रामीण बोली आणि समृद्ध शब्दकळा
देवा सर, या पुस्तकाची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे तुमची भाषा आणि बोली! तुमच्या लेखणीत अस्सल मातीचा वास आहे. ग्रामीण भागातील म्हणी, वाक्प्रचार, आणि आयावडेच्या तोंडी असणारी ठसठशीत बोलीभाषा वाचताना असं वाटतं की आपण स्वतः त्या मातीत उभं राहून हा संवाद ऐकत आहोत. तुमची ही शब्दकळा या ४२५ पानांच्या प्रवासाला एक अनोखी समृद्धी आणि जिवंतपणा देऊन जाते.
शेवटची पाने, ‘बबूची’ स्वप्नं अन् अश्रूंचा अनावर लढा
कादंबरी जसजशी शेवटाकडे जाते, तसतशी तिच्या संघर्षाची तीव्रता अधिकच वाढत जाते. विशेषतः कादंबरीची शेवटची २० ते २५ पाने वाचताना तर मी स्वतःला रोखू शकलो नाही; एका लहान मुलासारखा ढसाढसा रडलो देवा सर!
तिच्या लेकराची—म्हणजेच तिने मायेने जपलेल्या ‘बबूची’ स्वप्नं पूर्ण करण्यासाठी त्या आईने कष्टाची जी परिसीमा गाठली, ते वाचून काळीज पिळवटून निघतं. स्वतःचे सुख, स्वतःची भूक आणि स्वतःचा देहाचा कण अन् कण मातीत घालवून लेकराच्या भविष्यासाठी ढाल बनून उभी राहिलेली ती आई वाचकाच्या काळजाचा थेट ठाव घेते. तिथं आपल्याला खऱ्या अर्थाने कळतं की, एका आईचं मोल काय असतं आणि तिचं अस्तित्व किती विराट असतं!
माझ्या पदरात पडलेला विचारांचा वारसा
तुमच्या या पुस्तकाने मला आयुष्याकडे आणि मानवी संघर्षाकडे बघायचा एक अतिशय नवा, समृद्ध आणि प्रामाणिक दृष्टिकोन दिला आहे. आपण दररोजच्या आयुष्यात छोट्या-छोट्या अडचणींना कंटाळतो, हताश होतो किंवा थकतो. पण तुमच्या आयावडेचा हा प्रवास वाचल्यावर माणसाला कळून चुकतं की, परिस्थितीशी दोन हात करण्यासाठी आणि आपली स्वप्नं पूर्ण करण्यासाठी नवं बळ नक्की कुठून मिळवायचं.
तुमच्या आयावडेचं एक वाक्य आता माझ्या कानांत, माझ्या विचारांत कायमचं घुमत राहील—
“कष्टाला पर्याय एकच… फक्त कष्ट…”
देवा सर, मराठी साहित्याला आणि वाचकांना ही अजरामर, धगधगती कलाकृती दिल्याबद्दल तुमचे मनापासून आभार!
तुम्ही जर आयुष्यात प्रामाणिकपणे कष्ट करताना, परिस्थितीशी दोन हात करताना किंवा आपली स्वप्नं पूर्ण करताना कधीही थकला असाल, निराश झाला असाल, तर देवा झिंजाड यांचं हे पुस्तक नक्की हातात घ्या, ते वाचा आणि मनापासून अनुभवा. हे पुस्तक तुम्हाला पुन्हा पेटून उठण्याचं नवं बळ देईल. एका मुलीची, बायकोची, आईची आणि एकूणच स्त्रीची खरी महती काय असते, हे समजून घेण्यासाठी हे पुस्तक प्रत्येक वाचकाच्या हातामध्ये जायलाच हवं!
— आपला,
जोतीराम बाबु शिंदे
