आयुष्याच्या पटावर आपण कितीही पुढे गेलो, यश मिळवले किंवा नवीन शिखरे सर केली, तरी काही आठवणी अशा असतात ज्या आपल्याला एका क्षणात भूतकाळात घेऊन जातात. मनात एकाच वेळी कौतुक, आदर आणि थोडीशी हुरहूर दाटून येते. आज तब्बल १७ वर्षे उलटून गेली… पण आजही जेव्हा खो-खोच्या सामन्याची आठवण येते, मैदानावरची ती लाल माती डोळ्यांसमोर येते, तेव्हा मन थबकते. वाटतं, काळाचे चक्र उलटे फिरवावे, पुन्हा एकदा आठवी-दहावीचा तो काळ जगावा आणि दिंडेवाडी विद्यालयाच्या मैदानावर ‘मोठे पाटील सरांच्या’ शिट्टीवर मनसोक्त पळावे!
आठवी ते दहावी या आयुष्याला आकार देणाऱ्या अत्यंत महत्त्वाच्या टप्प्यावर ते आमचे वर्गशिक्षक (Class Teacher) होते, हे आमचे सर्वात मोठे भाग्य! केवळ विषयाचे शिक्षक म्हणून नाही, तर एक वर्गशिक्षक म्हणून त्यांनी आम्हा सर्व विद्यार्थ्यांना एका कुटुंबाप्रमाणे सांभाळले, घडवले आणि योग्य वाट दाखवली.
रमेश पाटील सर… म्हणजेच आपल्या सर्वांचे लाडके ‘मोठे पाटील सर’!
सर आता सेवांनिवृत्त (Retired) झाले आहेत. पण त्यांनी दिंडेवाडी विद्यालयासाठी, तिथल्या मातीसाठी आणि आमच्यासारख्या हजारो विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यासाठी जे केले, ते शब्दात मांडणे अशक्य आहे.
हिंदीच्या तासाची ती अनोखी जादू
वर्गात जेव्हा पाटील सर हिंदी शिकवायला यायचे, तेव्हा अभ्यासाचा कोणताही ताण नसायचा. त्यांची शिकवण्याची पद्धत इतकी रंजक आणि ओघवती असायची की धडा असो वा कविता, ती थेट मनावर कोरली जायची.
“सरांनी वर्गात एकदा धडा शिकवला, की पुन्हा कधी पुस्तक उघडून पाहायची गरजच पडायची नाही!”
परीक्षा जवळ आली की फक्त वही चाळली आणि वाचली, की काम फत्ते! पुस्तकातील कठीण गोष्टी अत्यंत सोप्या भाषेत थेट विद्यार्थ्यांच्या डोक्यात उतरवण्याची ही कला फक्त आणि फक्त मोठे पाटील सरांकडेच होती.
दिंडेवाडी विद्यालयाचा क्रीडा जगतातील ‘सुवर्णकाळ’
हिंदीचे शिक्षक म्हणून ते जितके अभ्यासू होते, तितकेच क्रीडा शिक्षक (PT Teacher) म्हणून ते अत्यंत शिस्तप्रिय आणि रुबाबदार होते.
दिंडेवाडी विद्यालयाचे नाव संपूर्ण महाराष्ट्राच्या क्रीडा नकाशावर सुवर्णअक्षरांनी कोरले गेले, यामागे केवळ आणि केवळ मोठे पाटील सरांची जिद्द आणि कष्ट होते.
खो-खो ची पंढरी: खो-खोच्या मैदानात जेव्हा दिंडेवाडी विद्यालयाचा संघ उतरायचा, तेव्हा समोरच्या प्रतिस्पर्ध्यांचा थरकाप उडायचा. सरांनी शिकवलेली रणनीती, हुलकावणी देण्याची पद्धत आणि शेवटच्या सेकंदाला पॉईंट मिळवण्याची जिद्द यानेच आपल्याला विजय मिळवून दिला.
महाराष्ट्र छात्र सेना (MCC): एम.सी.सी. च्या माध्यमातून सरांनी आपल्यामध्ये शिस्त, राष्ट्रप्रेम आणि शारीरिक कणखरता रुजवली. कडक उन्हात सरांच्या एका आव्हानावर दिलेली ती लेफ्ट-राईटची सलामी आज ही रक्तात भिनलेली आहे.
मैदानी खेळांतील दबदबा:
फक्त खो-खोच नाही, तर लांब उडी, उंच उडी, भाला फेक आणि गोळा फेक यांसारख्या खेळांमध्ये सरांनी स्वतः तासनतास मैदानावर थांबून मुलांकडून सराव करून घेतला. ग्रामीण भागातील मुलांमधील सुप्त गुण ओळखून त्यांना राज्यस्तरापर्यंत पोहोचवण्याचे काम सरांनी केले.
आज १७ वर्षांनंतरही जेव्हा त्या दिवसांची आठवण येते, तेव्हा अंगावर काटा उभा राहतो. मैदानावर पायाला लागलेली ती लाल माती, पायात शूज बांधून पळताना होणारी धावपळ, सरांनी मारलेली ती शिट्टी आणि जिंकल्यानंतर पाठीवर पडलेली सरांच्या कौतुकाची थाप… हे सगळं आठवले की आजही मन दिंडेवाडी विद्यालयाच्या पटांगणात जाऊन पोहोचते.
सरांनी केवळ खेळ शिकवला नाही, तर आयुष्याच्या मैदानात कसे लागायचे, पडल्यावर कसे उठायचे आणि संकटांवर मात करून कसे जिंकायचे, हा खरा धडा शिकवला.
आज सर सेवानिवृत्त झाले असले, तरी त्यांनी पेटवलेली क्रीडा आणि संस्कारांची मशाल आजही आमच्या मनात तितक्याच तेजाने जळत आहे. दिंडेवाडी विद्यालयाच्या प्रत्येक विटेवर आणि क्रीडांगणाच्या प्रत्येक कणावर मोठे पाटील सरांच्या कष्टांचे ठसे उमटलेले आहेत.
पुस्तक न उघडता आयुष्यभरासाठी डोक्यात बसलेला हिंदीचा धडा आणि मैदानावर शिकलेली ‘जिद्द’, ही मोठे पाटील सरांनी दिलेली सर्वात मोठी पुंजी आहे.
आदरणीय रमेश पाटील सर (मोठे पाटील सर), तुम्ही दिलेल्या या अथांग प्रेमाबद्दल, मार्गदर्शनाबद्दल आणि संस्कारांबद्दल आम्ही आपले सदैव ऋणी राहू. तुम्हाला उत्तम आरोग्य, उदंड आयुष्य आणि आनंदी निवृत्त जीवन लाभो, हीच ईश्वरचरणी प्रार्थना!
तुमचाच विद्यार्थी,
जोतिराम बाबु शिंदे